सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (3)
• In News
• RBI ने टिकाऊ तरलता उपायांची घोषणा केली, ज्यामध्ये ओपन मार्केट ऑपरेशन्स (OMO) अंतर्गत ₹1,00,000 कोटींच्या सरकारी सिक्युरिटीज खरेदीचा समावेश आहे.
📌 सविस्तर स्पष्टीकरण व मुख्य तरतुदी:
• ओपन मार्केट ऑपरेशन्स (OMOs) हे सरकारी सिक्युरिटीजच्या खरेदी आणि विक्रीद्वारे तरलता नियमनासाठी RBI चे प्राथमिक साधन आहे.
• RBI ₹1,00,000 कोटी किमतीच्या सरकारी सिक्युरिटीज खरेदी करेल, ज्यामुळे वित्तीय प्रणालीमध्ये टिकाऊ तरलता येईल.
• OMO खरेदीमुळे तरलता वाढते कारण RBI बँकांना त्यांनी विकलेल्या सिक्युरिटीजसाठी पैसे देते.
• घोषणेमध्ये प्रणालीतील तरलता दबाव कमी करण्यासाठी $5 अब्ज USD/INR खरेदी-विक्री स्वॅपचा देखील समावेश आहे.
📚 संबंधित महत्त्वाचे घटक व संदर्भ (परीक्षेसाठी पूरक माहिती):
• ओपन मार्केट ऑपरेशन्स (OMO)
• OMO खरेदी बँकिंग प्रणालीमध्ये तरलता वाढवते कारण RBI सिक्युरिटीज खरेदी करते आणि बँकांना पैसे देते.
• OMO विक्री तरलता शोषून घेते जेव्हा बँका सिक्युरिटीजसाठी RBI ला पैसे देतात.
• वित्तीय स्थिरता आणि क्रेडिटचा सुरळीत प्रवाह सुनिश्चित करण्यासाठी वारंवार तरलता जुळत नसल्यास वापरले जाते.
• USD/INR खरेदी-विक्री स्वॅप
• RBI रुपये तरलता आणि परकीय चलन साठा व्यवस्थापित करण्यासाठी खरेदी-विक्री स्वॅप करते.
• या ऑपरेशनमध्ये, RBI आता USD खरेदी करते आणि नंतर ते विकते, तात्पुरते रुपये तरलता वाढवते.
• नवीनतम स्वॅपमध्ये तरलता स्थिती अधिक मजबूत करण्यासाठी $5 अब्जचा समावेश आहे.
• टिकाऊ तरलता उपाय
• टिकाऊ तरलता विस्तारित कालावधीसाठी प्रणालीमध्ये प्रवेश करते, अल्प-मुदतीच्या साधनांप्रमाणे नाही जसे की रेपो ऑपरेशन्स.
• ₹1,00,000 कोटी OMO खरेदी हे बाजारातील परिस्थिती स्थिर करण्याच्या उद्देशाने मोठ्या प्रमाणावर केलेले उपाय दर्शवते.
• कर्ज देणे, वित्तीय बाजाराचे कार्य आणि एकूण आर्थिक क्रियाकलापांना समर्थन देते.
• इतर तरलता साधने
• लिक्विडिटी ॲडजस्टमेंट फॅसिलिटी (LAF): रेपो आणि रिव्हर्स रेपोद्वारे अल्प-मुदतीची तरलता व्यवस्थापित करते.
• मार्केट स्टॅबिलायझेशन स्कीम (MSS): सरकारी सिक्युरिटीज जारी करून अतिरिक्त तरलता व्यवस्थापित करण्यासाठी वापरली जाते.
• मार्जिनल स्टँडिंग फॅसिलिटी (MSF): बँकांना आणीबाणीच्या स्थितीत रातोरात निधी उधार घेण्यास अनुमती देते.
💡 स्मृती क्लृप्ती (Memory Booster / Trick):
• स्मृती सूत्र: संकल्पना व आकडेवारी — 'ओपन मार्केट ऑपरेशन्स'. अर्थव्यवस्थेत Business and Economyचा थेट संबंध 'ओपन मार्केट ऑपरेशन्स' या निकषाशी येतो.
🗺️ मेमरी मॅप / संकल्पना नकाशा (Memory Map):
• संकल्पना नकाशा: Business and Economy ➔ मुख्य घटक / तरतूद ➔ 'ओपन मार्केट ऑपरेशन्स' ➔ आयोगाच्या परीक्षा निकषांनुसार थेट परस्परसंबंध.
⚠️ परीक्षेतील संभाव्य चूक (Exam Trap):
• परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 4 ('मार्जिनल स्टँडिंग फॅसिलिटी') आणि पर्याय 3 ('ओपन मार्केट ऑपरेशन्स') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination):
• 🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 1 ('लिक्विडिटी ॲडजस्टमेंट फॅसिलिटी'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'ओपन मार्केट ऑपरेशन्स' हे ठरते.
• पर्याय 2 ('मार्केट स्टॅबिलायझेशन स्कीम'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'ओपन मार्केट ऑपरेशन्स' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('मार्जिनल स्टँडिंग फॅसिलिटी'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'ओपन मार्केट ऑपरेशन्स' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 3 ('ओपन मार्केट ऑपरेशन्स') निश्चित होते.
• In News
• The RBI announced durable liquidity measures, including ₹1,00,000 crore of government securities purchases under Open Market Operations (OMO).
📌 Detailed Analysis & Key Provisions:
• Open Market Operations (OMOs) are the RBI’s primary tool for liquidity regulation through the buying and selling of government securities.
• The RBI will purchase government securities worth ₹1,00,000 crore, injecting durable liquidity into the financial system.
• OMO purchases increase liquidity as the RBI pays banks for the securities they sell.
• The announcement accompanies a $5 billion USD/INR buy-sell swap to further ease liquidity pressures in the system.
📚 Related Exam Facts & Comparative Overview:
• Open Market Operations (OMO)
• OMO purchases inject liquidity into the banking system as the RBI buys securities and pays banks.
• OMO sales absorb liquidity by withdrawing funds from banks when they pay the RBI for securities.
• Used frequently during liquidity mismatches to ensure financial stability and smooth credit flow.
• USD/INR Buy-Sell Swap
• The RBI undertakes buy-sell swaps to manage rupee liquidity and foreign exchange reserves.
• In this operation, the RBI buys USD now and sells it later, temporarily injecting rupee liquidity.
• The latest swap involves $5 billion to further strengthen liquidity conditions.
• Durable Liquidity Measures
• Durable liquidity enters the system for an extended period, unlike short-term tools such as repo operations.
• The ₹1,00,000 crore OMO purchase reflects a large-scale infusion aimed at stabilising market conditions.
• Supports lending, financial market functioning, and overall economic activity.
• Other Liquidity Tools
• Liquidity Adjustment Facility (LAF): Manages short-term liquidity via repo and reverse repo.
• Market Stabilisation Scheme (MSS): Used to manage excess liquidity through government securities issuance.
• Marginal Standing Facility (MSF): Allows banks to borrow overnight funds in emergencies.
💡 Memory Booster / Shortcut Trick:
• Concept Booster: Core Economic Rule — 'Open Market Operations'. Link Business and Economy with 'Open Market Operations'.
🗺️ Memory Map / Concept Flow:
• Concept Flow: Business and Economy ➔ Core Anchor ➔ 'Open Market Operations' ➔ Commission-Standard Exam Association.
⚠️ Exam Trap:
• Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 4 ('Marginal Standing Facility') with Option 3 ('Open Market Operations'). Distinguish the exact context before marking.
🎯 Option Elimination:
• 🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 1 ('Liquidity Adjustment Facility'): Incorrect. As per official verified records, 'Open Market Operations' is the valid fact.
• Option 2 ('Market Stabilisation Scheme'): Incorrect. As per official verified records, 'Open Market Operations' is the valid fact.
• Option 4 ('Marginal Standing Facility'): Incorrect. As per official verified records, 'Open Market Operations' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 3 ('Open Market Operations').
परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 4 ('मार्जिनल स्टँडिंग फॅसिलिटी') आणि पर्याय 3 ('ओपन मार्केट ऑपरेशन्स') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 4 ('Marginal Standing Facility') with Option 3 ('Open Market Operations'). Distinguish the exact context before marking.
स्मृती सूत्र: संकल्पना व आकडेवारी — 'ओपन मार्केट ऑपरेशन्स'. अर्थव्यवस्थेत Business and Economyचा थेट संबंध 'ओपन मार्केट ऑपरेशन्स' या निकषाशी येतो.
Concept Booster: Core Economic Rule — 'Open Market Operations'. Link Business and Economy with 'Open Market Operations'.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 1 ('लिक्विडिटी ॲडजस्टमेंट फॅसिलिटी'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'ओपन मार्केट ऑपरेशन्स' हे ठरते.
• पर्याय 2 ('मार्केट स्टॅबिलायझेशन स्कीम'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'ओपन मार्केट ऑपरेशन्स' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('मार्जिनल स्टँडिंग फॅसिलिटी'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'ओपन मार्केट ऑपरेशन्स' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 3 ('ओपन मार्केट ऑपरेशन्स') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 1 ('Liquidity Adjustment Facility'): Incorrect. As per official verified records, 'Open Market Operations' is the valid fact.
• Option 2 ('Market Stabilisation Scheme'): Incorrect. As per official verified records, 'Open Market Operations' is the valid fact.
• Option 4 ('Marginal Standing Facility'): Incorrect. As per official verified records, 'Open Market Operations' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 3 ('Open Market Operations').
