MPSC Test Logo mpsctest.in
General Science Ecology & Environment FMT-01
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:

खालीलपैकी कोणता सकारात्मक संबंध आहे?

Which of the following is a positive association?

पर्याय (Options):
A

अमेन्सॅलिझम (Amensalism)

B

भक्षण (Predation)

C

परजीवीता (Parasitism)

D

सहजीवन (Mutualism)

अचूक उत्तर (Official Answer)
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation): अचूक उत्तर: पर्याय (4)
या प्रश्नाचे योग्य उत्तर सहजीवन (Mutualism) आहे. महत्वाचे मुद्दे • सहजीवन (Mutualism) हा जैविक आंतरक्रियेचा एक प्रकार आहे ज्यामध्ये दोन्ही प्रजातींना संबंधातून फायदा होतो, ज्यामुळे हा एक सकारात्मक संबंध बनतो. • सहजीवनाची उदाहरणे: • फुलांची झाडे आणि परागकण (उदा. मधमाशी, फुलपाखरू) यांच्यातील संबंध, जिथे झाडांचे परागीकरण होते आणि परागकणांना मध मिळतो. • शेंगांच्या वनस्पती आणि रायझोबियम (Rhizobium) जीवाणू यांच्यातील सहजीवी संबंध, जिथे जीवाणू वनस्पतीसाठी वातावरणातील नायट्रोजन स्थिर करतात आणि वनस्पती जीवाणूंना पोषक तत्वे पुरवते. • पर्यावरणातील स्थिरता आणि जैवविविधता वाढवण्यात सहजीवन महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते. • हे एक 'विन-विन' (win-win)situation आहे, भक्षण किंवा परजीवीता यांसारख्या इतर आंतरक्रियांच्या विपरीत, ज्यात एका सजीवाला दुसर्‍याच्या खर्चाने फायदा होतो. • सहजीवन विविध स्वरूपात होऊ शकते, जसे की: • अनिवार्य सहजीवन (Obligate mutualism): दोन्ही प्रजाती पूर्णपणे एकमेकांवर अवलंबून असतात (उदा. लाइकेन, जे बुरशी आणि शैवाल यांचे मिश्रण आहे). • वैकल्पिक सहजीवन (Facultative mutualism): प्रजाती स्वतंत्रपणे जगू शकतात परंतु एकत्र असताना त्यांना अधिक फायदा होतो (उदा. काही विशिष्ट प्रकारच्या मुंग्या आणि बाभूळची झाडे). अतिरिक्त माहिती • अमेन्सॅलिझम (Amensalism): • हा एक प्रकारचा संबंध आहे ज्यामध्ये एका सजीवाला प्रतिबंध होतो किंवा तो नष्ट होतो आणि दुसर्‍यावर त्याचा परिणाम होत नाही. • उदाहरण: बुरशीद्वारे प्रतिजैविक (antibiotics) उत्पादन, जे जवळच्या जीवाणूंच्या वाढीस प्रतिबंध करते. • हा एक नकारात्मक संबंध आहे, कारण एक सजीव हानिकारक असतो. • भक्षण (Predation): • भक्षणामध्ये, एक सजीव (शिकारी) दुसर्‍या सजीवाला (शिकार) मारतो आणि खातो. • शिकारीसाठी हा सकारात्मक संबंध आहे, तर शिकारीसाठी नकारात्मक संबंध आहे. • उदाहरण: सिंह हरणाची शिकार करतो. • परजीवीता (Parasitism): • हा एक प्रकारचा संबंध आहे ज्यामध्ये एक सजीव (परजीवी) दुसर्‍या सजीवाच्या (यजमान) खर्चाने फायदा घेतो. • उदाहरण: मानव किंवा प्राण्यांच्या आतड्यांतील टेपवर्म. • यजमानासाठी हा नकारात्मक संबंध आहे. • सहजीवनाची (Mutualism) मुख्य वैशिष्ट्ये: • सह-उत्क्रांती (Co-evolution): सहजीवी संबंध अनेकदा सह-उत्क्रांतीकडे नेतात, जिथे दोन्ही प्रजाती जास्तीत जास्त फायदे मिळवण्यासाठी कालांतराने जुळवून घेतात. • संसाधन विनिमय (Resource exchange): सहजीवनात अनेकदा पोषक तत्वे, निवारा किंवा संरक्षणासारख्या संसाधनांची देवाणघेवाण होते. • स्थिरता आणि लवचिकता (Stability and resilience): हे संबंध परिसंस्थेच्या आरोग्य आणि लवचिकतेमध्ये योगदान देतात. • सहजीवनाचे महत्त्व: • यात सहभागी असलेल्या प्रजातींचे अस्तित्व आणि पुनरुत्पादन यशस्वी होण्याची शक्यता वाढवते. • परागकण, बियाणे प्रसार आणि पोषक चक्र यासारख्या पर्यावरणीय प्रक्रियांना समर्थन देते. • जैवविविधता आणि परिसंस्थेतील स्थिरता वाढवते. महत्वाचे मुद्दे • सहजीवन वि. इतर संबंध: • सहजीवनाच्या तुलनेत, सहभोजितेमध्ये (commensalism) एका प्रजातीला फायदा होतो तर दुसर्‍यावर कोणताही परिणाम होत नाही. • स्पर्धेमध्ये (Competition) दोन प्रजाती एकाच संसाधनासाठी स्पर्धा करतात, ज्यामुळे दोघांवरही नकारात्मक परिणाम होतो. • सहजीवनामध्ये, दोन्ही पक्षांना फायदा होतो, ज्यामुळे ते पर्यावरणीय आंतरक्रियामध्ये अद्वितीय ठरते. • वास्तविक जगातील उपयोग: • सहजीवन समजून घेणे शेतीमध्ये (उदा. मातीची सुपीकता वाढवण्यासाठी नायट्रोजन-फिक्सिंग जीवाणूंचा वापर करणे) मदत करते. • हे संवर्धन जीवशास्त्रामध्ये देखील मदत करते, कारण एका प्रजातीचे संरक्षण केल्याने अनेकदा सहजीवी संबंधातील इतरांना फायदा होतो.
परीक्षेतील संभाव्य चूक / Exam Trap:

परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 1 ('अमेन्सॅलिझम (Amensalism)') आणि पर्याय 4 ('सहजीवन (Mutualism)') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

स्मृती क्लृप्ती / Memory Booster & Mnemonic:

वैज्ञानिक क्लृप्ती: मूलभूत नियम व कार्य — 'सहजीवन (Mutualism)'. Ecology & Environmentचा थेट संबंध 'सहजीवन (Mutualism)' या वैज्ञानिक नियमाशी आहे.

पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:

🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 1 ('अमेन्सॅलिझम (Amensalism)'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'सहजीवन (Mutualism)' हे ठरते. • पर्याय 2 ('भक्षण (Predation)'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'सहजीवन (Mutualism)' हे ठरते. • पर्याय 3 ('परजीवीता (Parasitism)'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'सहजीवन (Mutualism)' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 4 ('सहजीवन (Mutualism)') निश्चित होते.

मोफत ऑनलाइन चाचणी उपलब्ध

MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा गट-क — १००-प्रश्न संपूर्ण सराव मॉक टेस्ट 07

हा प्रश्न आणि यासारखे सर्व संभाव्य प्रश्न प्रत्यक्ष परीक्षेसारख्या वेळेत सोडवून तुमची अचूकता तपासा.

ही टेस्ट आता सोडवा

संबंधित महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Related Practice Questions):