सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (1)
योग्य उत्तर अवक्षेपण अभिक्रिया ज्यामुळे अघुलनशील बेरियम सल्फेट तयार होते हे आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• जेव्हा बेरियम क्लोराईड आणि सोडियम सल्फेट चे जलीय द्रावण मिसळले जाते, तेव्हा एक रासायनिक अभिक्रिया होते ज्यामध्ये बेरियम क्लोराईडमधील बेरियम आयन (\( Ba^{2+} \)) सोडियम सल्फेटमधील सल्फेट आयन (\( SO_{4}^{2−} \)) सोबत अभिक्रिया करतात.
• या प्रक्रियेसाठी संतुलित रासायनिक समीकरण खालीलप्रमाणे आहे: \( BaCl_{2}(aq) + Na_{2}SO_{4}(aq) \rightarrow BaSO_{4}(s) + 2NaCl(aq) \).
• या अभिक्रियेचे विशेषतः दुहेरी विस्थापन अभिक्रिया म्हणून वर्गीकरण केले जाते कारण दोन आयनिक संयुगांचे धन आणि ऋण आयन एकमेकांसोबत जागा बदलून दोन नवीन संयुगे तयार करतात.
• तयार झालेले बेरियम सल्फेट (\( BaSO_{4} \)) हे एक अघुलनशील मीठ (क्षार) आहे जे पाण्यात विरघळत नाही आणि पांढऱ्या, दह्यासारख्या स्थायूच्या रूपात द्रावणाच्या तळाशी जमा होते.
• रसायनशास्त्रामध्ये, दोन जलीय द्रावणे मिसळल्यावर अघुलनशील स्थायू (अवक्षेप) तयार करणाऱ्या कोणत्याही अभिक्रियेला अवक्षेपण अभिक्रिया असे म्हणतात.
• दुसरे उत्पादन, सोडियम क्लोराईड (\( NaCl \)), जलीय द्रावणात विरघळलेले राहते कारण ते अत्यंत घुलनशील असते.
पूरक माहिती:
• रेडॉक्स अभिक्रिया
• यामध्ये इलेक्ट्रॉनच्या हस्तांतरणाद्वारे अणूंच्या ऑक्सिडेशन स्थितीत बदल होतो.
• बेरियम क्लोराईड आणि सोडियम सल्फेट यांच्यातील अभिक्रियेमध्ये, सर्व मूलद्रव्यांची ऑक्सिडेशन स्थिती स्थिर राहते; म्हणून, ही रेडॉक्स प्रक्रिया नाही.
• विघटन अभिक्रिया
• अशी प्रक्रिया ज्यामध्ये एकाच अभिकारकाचे दोन किंवा अधिक सोप्या उत्पादनांमध्ये विघटन होते, ज्यासाठी अनेकदा औष्णिक ऊर्जा, प्रकाश किंवा विद्युत आवश्यक असते.
• या परिस्थितीमध्ये दोन भिन्न अभिकारकांपासून दोन नवीन उत्पादने तयार होतात, जे विघटनाच्या व्याख्येच्या विरुद्ध आहे.
• वायूचे उत्सर्जन
• काही अभिक्रियांमुळे \( SO_{2} \) किंवा \( CO_{2} \) सारख्या वायुरूप उत्पादनांचे उत्सर्जन होते.
• या विशिष्ट क्षारांच्या द्रावणांच्या मिश्रणामध्ये कोणतीही बुडबुडे (effervescence) किंवा सल्फर डायऑक्साइड वायूची निर्मिती होत नाही; एकमेव दृश्यमान बदल म्हणजे स्थायू अवक्षेपाची निर्मिती होय.
The correct answer is Precipitation reaction forming insoluble barium sulphate.
Explanation & Key Takeaways:
• When aqueous solutions of Barium chloride and Sodium sulphate are mixed, a chemical reaction occurs where the Barium ions (\( Ba^{2+} \)) from the barium chloride react with the Sulphate ions (\( SO_{4}^{2−} \)) from the sodium sulphate.
• The balanced chemical equation for this process is: \( BaCl_{2}(aq) + Na_{2}SO_{4}(aq) \rightarrow BaSO_{4}(s) + 2NaCl(aq) \).
• This reaction is specifically classified as a double displacement reaction because the positive and negative ions of the two ionic compounds exchange partners to form two new compounds.
• The Barium sulphate (\( BaSO_{4} \)) produced is an insoluble salt that does not dissolve in water and settles out of the solution as a white, curd-like solid.
• In chemistry, any reaction that produces an insoluble solid (precipitate) upon mixing two aqueous solutions is defined as a precipitation reaction.
• The other product, Sodium chloride (\( NaCl \)), remains dissolved in the aqueous solution as it is highly soluble.
Related Concepts:
• Redox Reaction
• Involves a change in oxidation states of atoms through the transfer of electrons.
• In the reaction between barium chloride and sodium sulphate, the oxidation states of all elements remain constant; therefore, it is not a redox process.
• Decomposition Reaction
• A process where a single reactant breaks down into two or more simpler products, often requiring thermal energy, light, or electricity.
• This scenario involves two distinct reactants forming two new products, which contradicts the definition of decomposition.
• Evolution of Gas
• Certain reactions result in the release of gaseous products like \( SO_{2} \) or \( CO_{2} \).
• The mixing of these specific salt solutions does not involve any effervescence or the formation of Sulphur dioxide gas; the only visible change is the formation of a solid precipitate.
परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 2 ('रेडॉक्स अभिक्रिया ज्यामुळे इलेक्ट्रॉनचे हस्तांतरण होते') आणि पर्याय 1 ('अवक्षेपण अभिक्रिया ज्यामुळे अघुलनशील बेरियम सल्फेट तयार होते') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 2 ('Redox reaction resulting in electron transfer') with Option 1 ('Precipitation reaction forming insoluble barium sulphate'). Distinguish the exact context before marking.
वैज्ञानिक क्लृप्ती: मूलभूत नियम व कार्य — 'अवक्षेपण अभिक्रिया ज्यामुळे अघुलनशील बेरियम सल्फेट तयार होते'. Chemical Reactionचा थेट संबंध 'अवक्षेपण अभिक्रिया ज्यामुळे अघुलनशील बेरियम सल्फेट तयार होते' या वैज्ञानिक नियमाशी आहे.
Science Booster: Core Principle — 'Precipitation reaction forming insoluble barium sulphate'. Connect Chemical Reaction directly to 'Precipitation reaction forming insoluble barium sulphate'.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 2 ('रेडॉक्स अभिक्रिया ज्यामुळे इलेक्ट्रॉनचे हस्तांतरण होते'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'अवक्षेपण अभिक्रिया ज्यामुळे अघुलनशील बेरियम सल्फेट तयार होते' हे ठरते.
• पर्याय 3 ('बेरियम क्लोराईड उत्प्रेरकाद्वारे सोडियम सल्फेटचे विघटन'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'अवक्षेपण अभिक्रिया ज्यामुळे अघुलनशील बेरियम सल्फेट तयार होते' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('विस्थापन अभिक्रियेदरम्यान SO_(2) वायूचे उत्सर्जन'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'अवक्षेपण अभिक्रिया ज्यामुळे अघुलनशील बेरियम सल्फेट तयार होते' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 1 ('अवक्षेपण अभिक्रिया ज्यामुळे अघुलनशील बेरियम सल्फेट तयार होते') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 2 ('Redox reaction resulting in electron transfer'): Incorrect. As per official verified records, 'Precipitation reaction forming insoluble barium sulphate' is the valid fact.
• Option 3 ('Decomposition of sodium sulphate by barium chloride catalyst'): Incorrect. As per official verified records, 'Precipitation reaction forming insoluble barium sulphate' is the valid fact.
• Option 4 ('Evolution of SO_(2) gas during a displacement reaction'): Incorrect. As per official verified records, 'Precipitation reaction forming insoluble barium sulphate' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 1 ('Precipitation reaction forming insoluble barium sulphate').