MPSC Test Logo mpsctest.in
General Science Chemical Reaction FMT-01
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:

एका विद्यार्थ्याने बेरियम क्लोराईड आणि सोडियम सल्फेटचे जलीय द्रावण मिसळले. लगेचच एक पांढरा दह्यासारखा पदार्थ तयार होतो. या निरीक्षणासाठी प्रामुख्याने कोणत्या प्रकारची रासायनिक अभिक्रिया जबाबदार आहे?

A student mixes aqueous solutions of barium chloride and sodium sulphate. A white curd-like substance forms instantly. What type of chemical reaction is primarily responsible for this observation?

पर्याय (Options):
A

अवक्षेपण अभिक्रिया ज्यामुळे अघुलनशील बेरियम सल्फेट तयार होते

अचूक उत्तर (Official Answer)
B

रेडॉक्स अभिक्रिया ज्यामुळे इलेक्ट्रॉनचे हस्तांतरण होते

C

बेरियम क्लोराईड उत्प्रेरकाद्वारे सोडियम सल्फेटचे विघटन

D

विस्थापन अभिक्रियेदरम्यान SO_(2) वायूचे उत्सर्जन

सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation): अचूक उत्तर: पर्याय (1)
योग्य उत्तर अवक्षेपण अभिक्रिया ज्यामुळे अघुलनशील बेरियम सल्फेट तयार होते हे आहे. स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे: • जेव्हा बेरियम क्लोराईड आणि सोडियम सल्फेट चे जलीय द्रावण मिसळले जाते, तेव्हा एक रासायनिक अभिक्रिया होते ज्यामध्ये बेरियम क्लोराईडमधील बेरियम आयन (\( Ba^{2+} \)) सोडियम सल्फेटमधील सल्फेट आयन (\( SO_{4}^{2−} \)) सोबत अभिक्रिया करतात. • या प्रक्रियेसाठी संतुलित रासायनिक समीकरण खालीलप्रमाणे आहे: \( BaCl_{2}(aq) + Na_{2}SO_{4}(aq) \rightarrow BaSO_{4}(s) + 2NaCl(aq) \). • या अभिक्रियेचे विशेषतः दुहेरी विस्थापन अभिक्रिया म्हणून वर्गीकरण केले जाते कारण दोन आयनिक संयुगांचे धन आणि ऋण आयन एकमेकांसोबत जागा बदलून दोन नवीन संयुगे तयार करतात. • तयार झालेले बेरियम सल्फेट (\( BaSO_{4} \)) हे एक अघुलनशील मीठ (क्षार) आहे जे पाण्यात विरघळत नाही आणि पांढऱ्या, दह्यासारख्या स्थायूच्या रूपात द्रावणाच्या तळाशी जमा होते. • रसायनशास्त्रामध्ये, दोन जलीय द्रावणे मिसळल्यावर अघुलनशील स्थायू (अवक्षेप) तयार करणाऱ्या कोणत्याही अभिक्रियेला अवक्षेपण अभिक्रिया असे म्हणतात. • दुसरे उत्पादन, सोडियम क्लोराईड (\( NaCl \)), जलीय द्रावणात विरघळलेले राहते कारण ते अत्यंत घुलनशील असते. पूरक माहिती: • रेडॉक्स अभिक्रिया • यामध्ये इलेक्ट्रॉनच्या हस्तांतरणाद्वारे अणूंच्या ऑक्सिडेशन स्थितीत बदल होतो. • बेरियम क्लोराईड आणि सोडियम सल्फेट यांच्यातील अभिक्रियेमध्ये, सर्व मूलद्रव्यांची ऑक्सिडेशन स्थिती स्थिर राहते; म्हणून, ही रेडॉक्स प्रक्रिया नाही. • विघटन अभिक्रिया • अशी प्रक्रिया ज्यामध्ये एकाच अभिकारकाचे दोन किंवा अधिक सोप्या उत्पादनांमध्ये विघटन होते, ज्यासाठी अनेकदा औष्णिक ऊर्जा, प्रकाश किंवा विद्युत आवश्यक असते. • या परिस्थितीमध्ये दोन भिन्न अभिकारकांपासून दोन नवीन उत्पादने तयार होतात, जे विघटनाच्या व्याख्येच्या विरुद्ध आहे. • वायूचे उत्सर्जन • काही अभिक्रियांमुळे \( SO_{2} \) किंवा \( CO_{2} \) सारख्या वायुरूप उत्पादनांचे उत्सर्जन होते. • या विशिष्ट क्षारांच्या द्रावणांच्या मिश्रणामध्ये कोणतीही बुडबुडे (effervescence) किंवा सल्फर डायऑक्साइड वायूची निर्मिती होत नाही; एकमेव दृश्यमान बदल म्हणजे स्थायू अवक्षेपाची निर्मिती होय.
परीक्षेतील संभाव्य चूक / Exam Trap:

परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 2 ('रेडॉक्स अभिक्रिया ज्यामुळे इलेक्ट्रॉनचे हस्तांतरण होते') आणि पर्याय 1 ('अवक्षेपण अभिक्रिया ज्यामुळे अघुलनशील बेरियम सल्फेट तयार होते') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

स्मृती क्लृप्ती / Memory Booster & Mnemonic:

वैज्ञानिक क्लृप्ती: मूलभूत नियम व कार्य — 'अवक्षेपण अभिक्रिया ज्यामुळे अघुलनशील बेरियम सल्फेट तयार होते'. Chemical Reactionचा थेट संबंध 'अवक्षेपण अभिक्रिया ज्यामुळे अघुलनशील बेरियम सल्फेट तयार होते' या वैज्ञानिक नियमाशी आहे.

पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:

🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 2 ('रेडॉक्स अभिक्रिया ज्यामुळे इलेक्ट्रॉनचे हस्तांतरण होते'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'अवक्षेपण अभिक्रिया ज्यामुळे अघुलनशील बेरियम सल्फेट तयार होते' हे ठरते. • पर्याय 3 ('बेरियम क्लोराईड उत्प्रेरकाद्वारे सोडियम सल्फेटचे विघटन'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'अवक्षेपण अभिक्रिया ज्यामुळे अघुलनशील बेरियम सल्फेट तयार होते' हे ठरते. • पर्याय 4 ('विस्थापन अभिक्रियेदरम्यान SO_(2) वायूचे उत्सर्जन'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'अवक्षेपण अभिक्रिया ज्यामुळे अघुलनशील बेरियम सल्फेट तयार होते' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 1 ('अवक्षेपण अभिक्रिया ज्यामुळे अघुलनशील बेरियम सल्फेट तयार होते') निश्चित होते.

मोफत ऑनलाइन चाचणी उपलब्ध

MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा गट-क — १००-प्रश्न संपूर्ण सराव मॉक टेस्ट 04

हा प्रश्न आणि यासारखे सर्व संभाव्य प्रश्न प्रत्यक्ष परीक्षेसारख्या वेळेत सोडवून तुमची अचूकता तपासा.

ही टेस्ट आता सोडवा

संबंधित महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Related Practice Questions):