१. मूलभूत वैज्ञानिक संकल्पना: वनस्पती पेशींच्या सायटोकिनेसिसमध्ये (Cytokinesis) पेशीद्रव्याचे विभाजन होऊन दोन कन्या पेशी तयार होतात. या प्रक्रियेदरम्यान फ्रॅग्मोप्लास्ट (Phragmoplast) ही सूक्ष्मनलिका व इतर घटकांनी बनलेली रचना पेशीपट्टिकेच्या निर्मितीसाठी मार्गदर्शक आधार म्हणून कार्य करते. २. कार्यपद्धती: गोल्गी उपकरणातून आलेल्या पुटिका (Vesicles) पेशीच्या मध्यभागी एकत्र येऊन पेशीपट्टिका तयार करतात. फ्रॅग्मोप्लास्टमधील सूक्ष्मनलिका (Microtubules) आणि ॲक्टिन तंतू या प्रक्रियेत मदत करतात. पेशीपट्टिका बाहेरच्या दिशेने वाढून मातृपेशीच्या विद्यमान पेशीपटलाशी संलग्न होते आणि पुढे नवीन पेशीभित्तिकेच्या निर्मितीस हातभार लावते. ३. उपयोजन व संदर्भ: ही प्रक्रिया वनस्पतींच्या वाढीसाठी आणि ऊतींच्या निर्मितीसाठी महत्त्वाची आहे. NCERT मधील 'Cell Cycle and Cell Division' या प्रकरणातील वनस्पती पेशींच्या सायटोकिनेसिसच्या संकल्पनेशी हा विषय संबंधित आहे. महत्त्वाची दुरुस्ती: मूळ प्रश्नातील 'नवीन पेशीभित्तिका तयार झाल्यानंतर फ्रॅग्मोप्लास्ट जमा होतो' हा घटनाक्रम अचूक नाही. फ्रॅग्मोप्लास्ट पेशीपट्टिकेच्या निर्मिती व विस्तारादरम्यान कार्य करतो; तो नवीन पेशीभित्तिका तयार झाल्यानंतर जमा होणारा घटक नाही.
1. Fundamental scientific principle: Cytokinesis is the division of the cytoplasm that produces two daughter cells. In plant cells, the phragmoplast is a structure composed mainly of microtubules, together with actin filaments and associated components, that guides cell plate formation. 2. Mechanism: Vesicles derived from the Golgi apparatus move toward the cell centre and fuse to form the cell plate. Microtubules and actin filaments associated with the phragmoplast help coordinate vesicle delivery and cell plate expansion. The cell plate grows outward until it fuses with the parental plasma membrane and contributes to the formation of the new separating cell wall. 3. Application and textbook reference: This process is essential for plant growth and tissue development. It is covered under plant cytokinesis in the NCERT chapter 'Cell Cycle and Cell Division'. Scientific correction: The original wording reverses the sequence. The phragmoplast functions during cell plate formation and expansion; it does not accumulate after the new cell wall has already formed.
फ्रॅग्मोप्लास्ट आणि सेल प्लेट यांची गल्लत करू नका. फ्रॅग्मोप्लास्ट ही पेशीपट्टिकेच्या निर्मिती व विस्तारास मदत करणारी रचना आहे, तर सेल प्लेट ही पुटिकांच्या संयोगातून तयार होणारी रचना आहे जी पुढे नवीन पेशीभित्तिकेत विकसित होते. वनस्पती पेशींमध्ये सेल प्लेट तयार होते; प्राणी पेशींमध्ये प्रामुख्याने क्लीव्हेज फर्रोद्वारे पेशीद्रव्याचे विभाजन होते.
Do not confuse the phragmoplast with the cell plate. The phragmoplast is the organizing framework, whereas the cell plate forms through vesicle fusion and develops into the new partition between daughter cells. Plant cells generally use cell plate formation; animal cells generally divide their cytoplasm through a cleavage furrow.
Phragmoplast = Plate Platform. 'फ्रॅग्मोप्लास्ट पेशीपट्टिकेला आधार देतो' असे लक्षात ठेवा. फ्रॅग्मोप्लास्ट म्हणजे आधाररचना; सेल प्लेट म्हणजे विकसित होणारी विभाजक पट्टिका.
Phragmoplast = Plate Platform. Remember: the phragmoplast supports and guides cell plate formation; the cell plate develops into the new partition between daughter cells.
१. पेरिस्टोम: हा शब्द प्रामुख्याने शेवाळांच्या बीजाणुपुटीच्या मुखाभोवती असलेल्या दातांसारख्या रचनांसाठी वापरला जातो; पेशीपट्टिका निर्मितीशी त्याचा संबंध नाही. २. पेरिप्लाझम: हा प्रामुख्याने जीवाणूंच्या आतील व बाहेरील पडद्यांमधील अवकाशातील द्रवभाग किंवा घटकांसाठी वापरला जाणारा शब्द आहे; वनस्पती पेशींच्या सायटोकिनेसिसमध्ये तो आधाररचना म्हणून कार्य करत नाही. ४. प्रोटोप्लास्ट: पेशीभित्तिका काढून टाकलेल्या पेशीला प्रोटोप्लास्ट म्हणतात; तो पेशीपट्टिका तयार करणारी विशिष्ट रचना नाही. त्यामुळे पर्याय ३ योग्य आहे.
1. Peristome: Commonly refers to tooth-like structures around the opening of a moss capsule; it does not guide plant cell plate formation. 2. Periplasm: Refers primarily to the space and associated contents between the inner and outer membranes of Gram-negative bacteria; it is not the structure responsible for plant cytokinesis. 4. Protoplast: A cell whose cell wall has been removed is called a protoplast. It is not the specialized framework that organizes cell plate formation. Therefore, option 3 is correct.
