Geography
Indian Rivers and Water Resources
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
सुलवडे जामफळ कानोली उचला सिंचन योजनेची आधारशिलेल्या नुकतीच सुरूवात करण्यात आली. ही कोणत्या नदीमधून पावसाळी हंगामामध्ये 9.24 टीएमसी पूराचे पाणी उचलणार आहे.
The foundation stone of Sulwade Jamphal Kanoli Uchila Irrigation Scheme was started recently. From which river it will lift 9.24 TMC of flood water during monsoon season.
पर्याय (Options):
A
कोयना
B
पैनगंगा
C
अचूक उत्तर (Official Answer)
तापी
D
इंद्रावती
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (3)
योग्य उत्तर **तापी** (पर्याय 3) हे आहे.
**सविस्तर स्पष्टीकरण:**
योग्य उत्तर तापी आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
सुलवाडे जामफळ कनोली उचिला सिंचन योजना-
• महाराष्ट्रातील धुळे जिल्ह्यातील तापी खोऱ्यात सुलवाडे बंधारा मध्यम पाटबंधारे प्रकल्प बांधण्यात आला आहे.
• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते सुलवाडे जामफळ कनोली उपसा सिंचन योजनेचे भूमिपूजन झाले.
• या योजनेत पावसाळ्याच्या 124 दिवसांत तापी नदीतून 9.24 TMC पुराचे पाणी साठवण्याची कल्पना आहे.
• ही योजना धुळे जिल्ह्यातील सुमारे 100 गावांमध्ये पसरलेल्या 33,367 हेक्टर क्षेत्राला सिंचन करण्याचा प्रयत्न करते.
महत्त्वाची टीप:
• तापी नदी -
• सातपुडा पर्वतरांग ही नर्मदा आणि ताप्ती नद्यांच्या मधून प्रवाहित होणारी टेकडी आहे.
• तापी/तापी नदीचा उगम मुलताई (बैतूल जिल्हा, मध्य प्रदेश) राखीव जंगलातून होतो.
• गुजरातमध्ये ही श्रेणी महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेश सीमेवरून पूर्वेकडे छत्तीसगडपर्यंत जाते.
• हे नर्मदा नदीची जुळी बहिण म्हणून ओळखले जाते.
• या नदीची एकूण लांबी 724 किमी आहे.
• बैतूल, पूर्णा आणि अरुणावती या तिच्या उपनद्या आहेत.
पूरक माहिती:
कोयना नदी -
• कोयना नदी ही कृष्णा नदीची उपनदी आहे जी भारतातील पश्चिम महाराष्ट्रात महाबळेश्वर, सातारा जिल्हा, येथे उगम पावते.
• हे पश्चिम घाटातील प्रसिद्ध हिल स्टेशन महाबळेश्वर जवळ उगम पावते.
• कोयना नदी कोयना धरण आणि कोयना जलविद्युत प्रकल्पासाठी प्रसिद्ध आहे.
पैनगंगा नदी -
• पैनगंगा नदी ही महाराष्ट्र राज्यातील बुलढाणा जिल्हा, हिंगोली जिल्हा, नांदेड जिल्हा, यवतमाळ जिल्हा, चंद्रपूर जिल्हा आणि वाशीम जिल्ह्यातील प्रमुख नदी आहे.
• पेनांग नदी महाराष्ट्रातील बुलढाणा पर्वतरांगात 686 मीटर उंचीवर उगम पावते आणि साधारणपणे पूर्व-दक्षिण-पूर्व दिशेत 495 किमी अंतर पार केल्यानंतर 174 मीटर उंचीवर वर्धा नदीला मिळते.
इंद्रावती नदी -
• इंद्रावती नदी ही गोदावरी नदीची उपनदी आहे.
• इंद्रावती नदीला छत्तीसगड राज्यातील बस्तर जिल्ह्याचा ऑक्सिजन म्हणूनही ओळखले जाते. हा जिल्हा संपूर्ण भारतामध्ये आढळणारा सर्वात हिरवागार आणि पर्यावरणपूरक जिल्ह्यांपैकी एक आहे.
• इंद्रावती नदीवर एकूण पाच जलविद्युत प्रकल्पांचे नियोजन करण्यात आले.
• इंद्रावती नदी गोदावरी नदीचा एक प्रवाह आहे, तिचा प्रारंभ बिंदू, दंडकारण्य घाट असल्याचे आढळले आहे, ओडिशा राज्यातील कालाहंडी जिल्ह्यातील थुआमुला रामपूर प्रभागामधील मार्डीगुडा या डोंगरावरील गावापासून आहे.
**पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination):**
• **पर्याय 1 (कोयना)**: अयोग्य पर्याय; प्रस्तुत संदर्भाशी सुसंगत नाही.
• **पर्याय 2 (पैनगंगा)**: अयोग्य पर्याय; प्रस्तुत संदर्भाशी सुसंगत नाही.
• **पर्याय 3 (तापी)**: बरोबर उत्तर; मुख्य संकल्पनेनुसार अचूक पर्याय.
• **पर्याय 4 (इंद्रावती)**: अयोग्य पर्याय; प्रस्तुत संदर्भाशी सुसंगत नाही.
**परीक्षेतील गुगली / चूक (Exam Trap):**
परीक्षार्थी अनेकदा पर्यायांची घाईगडबडीत निवड करताना फसतात. प्रश्नातील प्रमुख संज्ञा आणि मुख्य संकल्पनेवर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे.
**स्मृती रूपक (Memory Booster):**
संकल्पना सूत्र: तापी = पर्याय (3).
परीक्षेतील संभाव्य चूक / Exam Trap:
परीक्षार्थी अनेकदा पर्यायांची घाईगडबडीत निवड करताना फसतात. प्रश्नातील प्रमुख संज्ञा आणि मुख्य संकल्पनेवर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे.
स्मृती क्लृप्ती / Memory Booster & Mnemonic:
संकल्पना सूत्र: तापी = पर्याय (3).
पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:
**पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination):** • **पर्याय 1 (कोयना)**: अयोग्य पर्याय; प्रस्तुत संदर्भाशी सुसंगत नाही. • **पर्याय 2 (पैनगंगा)**: अयोग्य पर्याय; प्रस्तुत संदर्भाशी सुसंगत नाही. • **पर्याय 3 (तापी)**: बरोबर उत्तर; मुख्य संकल्पनेनुसार अचूक पर्याय. • **पर्याय 4 (इंद्रावती)**: अयोग्य पर्याय; प्रस्तुत संदर्भाशी सुसंगत नाही.