History
Maratha Confederacy
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
मराठा साम्राज्याचे संस्थापक, छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आई कोण होत्या?
Who was the mother of Shivaji Maharaj, the founder of the Maratha Empire?
पर्याय (Options):
A
अचूक उत्तर (Official Answer)
जिजाबाई
B
म्हाळसाबाई
C
बाईजा बाई
D
गोपिकाबाई
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (1)
योग्य उत्तर **जिजाबाई** (पर्याय 1) हे आहे.
**सविस्तर स्पष्टीकरण:**
योग्य उत्तर जिजाबाई आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
छत्रपती शिवाजी महाराज-
• त्यांचा जन्म 19 फेब्रुवारी 1630 रोजी सध्याच्या महाराष्ट्र राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील शिवनेरी किल्ल्यावर झाला.
• छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म शहाजी भोसले या मराठा सेनापतींच्या पोटी झाला ज्यांनी पुणे आणि सुपे या विजापूर सल्तनतीच्या जहागीरांवर कब्जा केला. छत्रपती शिवाजी महाराजांची आई जिजाबाई ही एक धार्मिक स्त्री होती जिच्या धार्मिक गुणांचा त्यांच्यावर खोलवर प्रभाव होता.
• 1645 मध्ये किशोरवयात त्यांनी विजापूरच्या अंतर्गत असलेल्या तोरणा किल्ल्यावर यशस्वीपणे ताबा मिळवला तेव्हा त्यांनी प्रथमच लष्करी आवेश दाखवला.
• कोंढाणा किल्लाही त्यांनी मिळवला. हे दोन्ही किल्ले विजापूरच्या आदिल शहाच्या ताब्यात होते.
महत्त्वाची टीप:
मराठा साम्राज्यातील महत्त्वाच्या लढाया-
+------------------------+----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| लढाई | तथ्य |
+------------------------+----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| प्रतापगडाची लढाई, 1659 | महाराष्ट्रातील सातारा शहराजवळील प्रतापगड किल्ल्यावर मराठा राजा छत्रपती शिवाजी महाराज आणि आदिलशाही सेनापती अफझलखान यांच्यात लढाई झाली. |
| पावनखिंडीची लढाई, 1660 | मराठा सरदार बाजी प्रभू देशपांडे आणि आदिलशाहीचे सिद्दी मसूद यांच्यात महाराष्ट्रातील कोल्हापूर शहराजवळील किल्ले विशाळगडाच्या परिसरातील डोंगराच्या खिंडीत लढले. |
| सुरतची हकालपट्टी, 1664 | गुजरातमधील सुरत शहराजवळ छत्रपती शिवाजी महाराज आणि इनायत खान, एक मुघल सेनापती यांच्यात लढाई झाली. |
| पुरंदरची लढाई, 1665 | मुघल साम्राज्य आणि मराठा साम्राज्य यांच्यात लढाई झाली. |
| सिंहगडची लढाई, 1670 | महाराष्ट्रातील पुणे शहराजवळील सिंहगड किल्ल्यावर मराठा शासक छत्रपती शिवाजी महाराजांचे सेनापती तानाजी मालुसरे आणि मुघल सेनापती जयसिंग प्रथमच्या अधिपत्याखालील किल्लेरक्षक उदयभान राठोड यांच्यात लढाई झाली. |
| कल्याणची लढाई, 1682-83 | मुघल साम्राज्याच्या बहादूर खानने मराठा सैन्याचा पराभव करून कल्याण ताब्यात घेतले. |
| संगमनेरची लढाई, 1679 | मुघल साम्राज्य आणि मराठा साम्राज्य यांच्यात लढाई झाली. मराठा राजा छत्रपती शिवाजी महाराजांद्वारे लढलेली ही अंतिम लढाई होती. |
+------------------------+----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------+
**पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination):**
• **पर्याय 1 (जिजाबाई)**: बरोबर उत्तर; मुख्य संकल्पनेनुसार अचूक पर्याय.
• **पर्याय 2 (म्हाळसाबाई)**: अयोग्य पर्याय; प्रस्तुत संदर्भाशी सुसंगत नाही.
• **पर्याय 3 (बाईजा बाई)**: अयोग्य पर्याय; प्रस्तुत संदर्भाशी सुसंगत नाही.
• **पर्याय 4 (गोपिकाबाई)**: अयोग्य पर्याय; प्रस्तुत संदर्भाशी सुसंगत नाही.
**परीक्षेतील गुगली / चूक (Exam Trap):**
परीक्षार्थी अनेकदा पर्यायांची घाईगडबडीत निवड करताना फसतात. प्रश्नातील प्रमुख संज्ञा आणि मुख्य संकल्पनेवर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे.
**स्मृती रूपक (Memory Booster):**
संकल्पना सूत्र: जिजाबाई = पर्याय (1).
परीक्षेतील संभाव्य चूक / Exam Trap:
परीक्षार्थी अनेकदा पर्यायांची घाईगडबडीत निवड करताना फसतात. प्रश्नातील प्रमुख संज्ञा आणि मुख्य संकल्पनेवर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे.
स्मृती क्लृप्ती / Memory Booster & Mnemonic:
संकल्पना सूत्र: जिजाबाई = पर्याय (1).
पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:
**पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination):** • **पर्याय 1 (जिजाबाई)**: बरोबर उत्तर; मुख्य संकल्पनेनुसार अचूक पर्याय. • **पर्याय 2 (म्हाळसाबाई)**: अयोग्य पर्याय; प्रस्तुत संदर्भाशी सुसंगत नाही. • **पर्याय 3 (बाईजा बाई)**: अयोग्य पर्याय; प्रस्तुत संदर्भाशी सुसंगत नाही. • **पर्याय 4 (गोपिकाबाई)**: अयोग्य पर्याय; प्रस्तुत संदर्भाशी सुसंगत नाही.