polity
Basics of Constitution
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
भारतामध्ये समान नागरी संहिता लागू करण्याचा मुख्य उद्देश काय आहे?
What is the main objective of implementing a Uniform Civil Code in India?
पर्याय (Options):
A
एकच गुन्हेगारी रचना स्थापित करणे
B
प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष करांचे एकत्रीकरण करणे
C
अचूक उत्तर (Official Answer)
सर्व नागरिकांसाठी समान वैयक्तिक कायदे प्रदान करणे
D
राज्य-स्तरीय प्रशासनाचे मानकीकरण करणे
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (3)
योग्य उत्तर सर्व नागरिकांसाठी समान वैयक्तिक कायदे प्रदान करणे हे आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• समान नागरी संहिता: भारतामध्ये समान नागरी संहिता लागू करण्याचा मुख्य उद्देश हा वैयक्तिक कायद्यांमध्ये समानता सुनिश्चित करणे आहे, जे विवाह, घटस्फोट, वारसा, दत्तकविधान आणि सर्व नागरिकांसाठी निर्वाह यावर नियंत्रण ठेवतात, मग त्यांचा धर्म कोणताही असो.
• सध्या, भारतातील वैयक्तिक कायदे वेगवेगळ्या धर्मांद्वारे नियंत्रित केले जातात, जसे की हिंदू विवाह अधिनियम (1955), मुस्लिम पर्सनल लॉ (शरीयत) एप्लीकेशन अधिनियम (1937), आणि भारतीय ख्रिश्चन विवाह अधिनियम (1872). UCC चा उद्देश या धर्म-आधारित कायद्यांना सामान्य कायद्यांनी बदलणे आहे, जे सर्व नागरिकांना लागू असतील.
• भारतीय संविधानाच्या अनुच्छेद 44 मध्ये, राज्य धोरणांच्या निर्देशक तत्त्वांच्या (DPSP) अंतर्गत, राज्याने भारताच्या नागरिकांसाठी UCC लागू करण्याचा प्रयत्न करावा अशी शिफारस केली आहे. म्हणून, विधान 3 योग्य आहे.
• UCC चा उद्देश धार्मिक प्रथांवर आधारित वैयक्तिक कायद्यांमधील असमानता दूर करून समानता, धर्मनिरपेक्षता आणि राष्ट्रीय एकात्मता वाढवणे आहे.
• UCC ची अंमलबजावणी लैंगिक न्याय सुनिश्चित करण्यासाठी आवश्यक मानली जाते, कारण काही धार्मिक वैयक्तिक कायदे स्त्रियांबद्दल भेदभाव करतात. म्हणून, विधान 3 योग्य आहे.
पूरक माहिती:
• भारतीय संविधानाचा अनुच्छेद 44:
• अनुच्छेद 44, राज्य धोरणांच्या निर्देशक तत्त्वांचा (DPSP) भाग आहे, ज्यात असे म्हटले आहे की राज्याने भारताच्या संपूर्ण भूभागात नागरिकांसाठी समान नागरी संहिता सुरक्षित करण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.
• हे कायद्याद्वारे लागू करण्यायोग्य नाही, परंतु सरकारला नागरिकांसाठी वैयक्तिक कायद्यांमध्ये प्रगतीशील सुधारणा लागू करण्यासाठी मार्गदर्शन करते.
• समान नागरी संहितेचे महत्त्व:
• UCC कायदेशीर चौकटीत समानता स्थापित करेल आणि वैयक्तिक कायद्यांमधील धर्म-आधारित असमानता दूर करेल अशी अपेक्षा आहे.
• हे वारसा, घटस्फोट आणि विवाह यांसारख्या प्रकरणांमध्ये स्त्रियांबद्दल होणारे भेदभाव दूर करून लैंगिक समानतेला प्रोत्साहन देते.
• उदाहरण: शाह बानो प्रकरण (1985) मध्ये UCC ची गरज अधोरेखित झाली, जेव्हा एका मुस्लिम महिलेला धार्मिक कायद्यानुसार पोटगी नाकारण्यात आली, ज्यामुळे देशभरात वादविवाद झाले.
• UCC च्या अंमलबजावणीतील आव्हाने:
• सांस्कृतिक आणि धार्मिक ओळख गमावण्याच्या भीतीने धार्मिक समुदायांकडून विरोध.
• भारतासारख्या सांस्कृतिकदृष्ट्या विविध देशात समान कायदे व्यवहार्य असण्याबद्दल चिंता.
महत्त्वाची टीप:
• कायदेशीर विचार:
• UCC भारतीय संविधानाच्या अनुच्छेद 14 (समानतेचा अधिकार) आणि अनुच्छेद 15 (भेदभावाला प्रतिबंध) यांच्याशी सुसंगत आहे, जे सर्व नागरिकांसाठी समान हक्कांचे समर्थन करतात.
• हे धर्मनिरपेक्षतेच्या तत्त्वाशी जुळते, हे सुनिश्चित करते की राज्य धार्मिक प्रथांमध्ये हस्तक्षेप न करता सर्व धर्मांना समान वागणूक देते.
• जागतिक उदाहरणे:
• फ्रान्स आणि अमेरिका यांसारख्या देशांमध्ये समान नागरी कायदे आहेत जे सर्व नागरिकांना लागू आहेत, जे धर्मनिरपेक्ष कायदेशीर चौकटीच्या यशस्वी अंमलबजावणीचे प्रदर्शन करतात.
• भारत UCC साठी टप्प्याटप्प्याने दृष्टीकोन स्वीकारू शकतो, सुरुवातीला विवाह आणि वारसा सारख्या क्षेत्रात समान कायदे लागू करू शकतो.