१. कालानुक्रम व अचूक वर्ष/तारीख: १९१७ मध्ये बिहारमधील चंपारण येथे महात्मा गांधींनी नीळ उत्पादक शेतकऱ्यांच्या तक्रारींच्या समर्थनार्थ सत्याग्रह केला. हे भारतातील गांधींच्या पहिल्या प्रमुख सत्याग्रह आंदोलनांपैकी एक होते. या आंदोलनाची सुरुवात एप्रिल १९१७ मध्ये झाली. १९१८ मध्ये चंपारण कृषी कायद्याद्वारे शेतकऱ्यांना दिलासा मिळाला आणि तिनकठिया पद्धतीचे उच्चाटन करण्यात आले. २. नेते, संस्था व ऐतिहासिक संदर्भ: राजकुमार शुक्ल यांनी गांधीजींना चंपारणमधील शेतकऱ्यांच्या समस्या समजून घेण्यासाठी आग्रह केला. तिनकठिया पद्धतीनुसार शेतकऱ्यांना त्यांच्या जमिनीच्या ३/२० भागावर नीळ पिकवण्याची सक्ती केली जात असे. गांधीजींनी शेतकऱ्यांच्या तक्रारींची चौकशी केली आणि अहिंसक सत्याग्रहाचा मार्ग स्वीकारला. ३. महाराष्ट्राचा विशेष संदर्भ व महत्त्व: चंपारणनंतर गांधीजींनी १९१८ मध्ये अहमदाबादच्या कापड गिरणी कामगारांचा संप आणि गुजरातमधील खेडा सत्याग्रह यांत सहभाग घेतला. अहमदाबाद आंदोलनात अनसूयाबेन साराभाई यांची महत्त्वपूर्ण भूमिका होती. महाराष्ट्रातील गोपाळ कृष्ण गोखले यांच्या सार्वजनिक जीवनातील कार्याचा गांधीजींच्या राजकीय विचारांवर प्रभाव पडला. चंपारण सत्याग्रहाने भारतीय राष्ट्रीय चळवळीत शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांना महत्त्व मिळवून दिले आणि गांधीवादी सत्याग्रहाच्या पुढील विस्ताराचा पाया घातला.
1. Chronology and dates: In 1917, Mahatma Gandhi led the Champaran Satyagraha in Bihar to address the grievances of indigo cultivators. It was one of his first major Satyagraha movements in India and began in April 1917. The Champaran Agrarian Act of 1918 provided relief to cultivators and brought the tinkathia system to an end. 2. Leaders and historical context: Raj Kumar Shukla persistently urged Gandhi to investigate the plight of Champaran's peasants. Under the tinkathia system, cultivators were compelled to grow indigo on 3/20 of their land. Gandhi investigated their complaints and employed nonviolent resistance. 3. Maharashtra's connection and significance: After Champaran, Gandhi participated in the Ahmedabad textile mill workers' strike and the Kheda Satyagraha in 1918. Anasuya Sarabhai played an important role in the Ahmedabad labour movement. Gopal Krishna Gokhale, a prominent leader from Maharashtra, had influenced Gandhi's political outlook through his public work. Champaran brought agrarian grievances into the national movement and helped establish Satyagraha as a method of political action in India.
चंपारण सत्याग्रह (१९१७), अहमदाबाद गिरणी कामगार संप (१९१८), खेडा सत्याग्रह (१९१८) आणि अवधमधील किसान आंदोलन (१९२०–१९२२) ही आंदोलने गांधीवादी राष्ट्रीय चळवळीच्या सुरुवातीच्या टप्प्याशी संबंधित असल्यामुळे त्यांच्यात कालक्रमीय गल्लत होऊ शकते. विशेषतः चंपारण म्हणजे नीळ उत्पादक शेतकरी, अहमदाबाद म्हणजे कापड गिरणी कामगार आणि खेडा म्हणजे महसूल सवलतीची मागणी करणारे शेतकरी, हे वेगळे ओळखणे आवश्यक आहे.
Do not confuse three major Gandhian interventions: Champaran in 1917 concerned indigo cultivators; Ahmedabad in 1918 concerned textile mill workers; and Kheda in 1918 concerned land revenue relief for peasants. The Awadh peasant movement belongs mainly to the 1920–1922 period. These events are close enough chronologically to create common examination errors.
लक्षात ठेवा: '१७ चंपारण-नीळ, १८ अहमदाबाद-मजूर, १८ खेडा-महसूल.' म्हणजे १९१७ मध्ये चंपारण येथे नीळ उत्पादक शेतकरी, तर १९१८ मध्ये अहमदाबाद येथे गिरणी कामगार आणि खेडा येथे शेतकऱ्यांच्या महसुलाचा प्रश्न.
Remember the sequence: '1917 Champaran—Indigo; 1918 Ahmedabad—Labour; 1918 Kheda—Revenue.' This links each movement to its location and principal issue.
पर्याय १: अवधमधील शेतकरी भाडेकरूंचे आंदोलन १९२०–१९२२ या काळात असहकार चळवळीशी संबंधित ग्रामीण उठावाच्या स्वरूपात विकसित झाले. बाबा रामचंद्र हे या चळवळीतील प्रमुख नेते होते. त्यामुळे हा चंपारण सत्याग्रहाचा योग्य पर्याय नाही. पर्याय २: आसाममधील चहाच्या मळ्यांतील कामगारांचे प्रश्न प्रामुख्याने चहाच्या मळ्यांतील कामगारांच्या शोषणाशी संबंधित होते; चंपारण सत्याग्रहाचा मुख्य उद्देश त्यांचे प्रश्न सोडवणे नव्हता. पर्याय ३: मुंबईऐवजी अहमदाबाद येथे १९१८ मध्ये कापड गिरणी कामगारांचा संप झाला. गांधीजींनी या आंदोलनात कामगारांना पाठिंबा दिला आणि अनसूयाबेन साराभाई यांनीही महत्त्वाची भूमिका बजावली. पर्याय ४: बिहारमधील नीळ उत्पादक शेतकरी हे १९१७ च्या चंपारण सत्याग्रहाचे थेट लाभार्थी होते. त्यामुळे हाच योग्य पर्याय आहे.
Option 1: The peasant movement in Awadh developed prominently during 1920–1922, alongside the Non-Cooperation Movement. Baba Ramchandra was one of its leading figures, making this distinct from Champaran in 1917. Option 2: Assam's tea plantation workers faced exploitative labour conditions, but their grievances were not the principal focus of the Champaran Satyagraha. Option 3: The textile mill workers' strike associated with Gandhi took place in Ahmedabad in 1918, not Bombay in 1917. Anasuya Sarabhai was an important figure in that movement. Option 4: The indigo cultivators of Bihar were the direct beneficiaries of the Champaran Satyagraha in 1917. Therefore, Option 4 is correct.
