१. कालानुक्रम व अचूक वर्ष/तारीख: आचार्य जे. बी. कृपलानी हे १९४६ मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले. १९४६ मधील त्यांची अध्यक्षपदाची निवड आणि १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारताचे स्वातंत्र्य मिळणे व फाळणी होणे या घटनांचा कालानुक्रम लक्षात ठेवावा. २. नेते, संस्था व ऐतिहासिक संदर्भ: कृपलानी हे गांधीवादी विचारांचे प्रमुख नेते होते. त्यांनी १९४६–१९४७ या संक्रमणकाळात काँग्रेसचे नेतृत्व केले. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना २८ डिसेंबर १८८५ रोजी मुंबई येथे झाली; तिच्या पहिल्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष व्योमेशचंद्र (डब्ल्यू. सी.) बॅनर्जी होते. ३. महाराष्ट्राचा विशेष संदर्भ व महत्त्व: काँग्रेसच्या स्थापनेचे पहिले अधिवेशन मुंबईत भरले होते. त्यामुळे महाराष्ट्राचा भारतीय राष्ट्रीय चळवीच्या संघटनात्मक प्रारंभाशी महत्त्वाचा संबंध आहे. मात्र, १९४७ मधील काँग्रेसचे अध्यक्ष कोण होते, या प्रश्नाचे उत्तर कृपलानी हेच आहे. कृपलानी यांनी स्वातंत्र्योत्तर काळात काँग्रेसच्या कार्यपद्धतीवर आणि सरकारच्या धोरणांवर टीका केली.
१. कालानुक्रम व अचूक वर्ष/तारीख: आचार्य जे. बी. कृपलानी हे १९४६ मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले. १९४६ मधील त्यांची अध्यक्षपदाची निवड आणि १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारताचे स्वातंत्र्य मिळणे व फाळणी होणे या घटनांचा कालानुक्रम लक्षात ठेवावा. २. नेते, संस्था व ऐतिहासिक संदर्भ: कृपलानी हे गांधीवादी विचारांचे प्रमुख नेते होते. त्यांनी १९४६–१९४७ या संक्रमणकाळात काँग्रेसचे नेतृत्व केले. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना २८ डिसेंबर १८८५ रोजी मुंबई येथे झाली; तिच्या पहिल्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष व्योमेशचंद्र (डब्ल्यू. सी.) बॅनर्जी होते. ३. महाराष्ट्राचा विशेष संदर्भ व महत्त्व: काँग्रेसच्या स्थापनेचे पहिले अधिवेशन मुंबईत भरले होते. त्यामुळे महाराष्ट्राचा भारतीय राष्ट्रीय चळवळीच्या संघटनात्मक प्रारंभाशी महत्त्वाचा संबंध आहे. मात्र, १९४७ मधील काँग्रेसचे अध्यक्ष कोण होते, या प्रश्नाचे उत्तर कृपलानी हेच आहे. कृपलानी यांनी स्वातंत्र्योत्तर काळात काँग्रेसच्या कार्यपद्धतीवर आणि सरकारच्या धोरणांवर टीका केली.
१९४६ मध्ये कृपलानी काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले, तर १९४७ मध्ये नेहरू भारताचे पहिले पंतप्रधान झाले. काँग्रेसचे अध्यक्षपद आणि स्वतंत्र भारताचे पंतप्रधानपद ही वेगवेगळी पदे आहेत. तसेच राजेंद्र प्रसाद आणि वल्लभभाई पटेल हे दोघेही काँग्रेसचे अध्यक्ष राहिले होते, पण वेगवेगळ्या वर्षांत.
१९४६ मध्ये कृपलानी काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले, तर १९४७ मध्ये नेहरू भारताचे पहिले पंतप्रधान झाले. काँग्रेसचे अध्यक्षपद आणि स्वतंत्र भारताचे पंतप्रधानपद ही वेगवेगळी पदे आहेत. तसेच राजेंद्र प्रसाद आणि वल्लभभाई पटेल हे दोघेही काँग्रेसचे अध्यक्ष राहिले होते, पण वेगवेगळ्या वर्षांत.
कृपलानी अध्यक्ष १९४६, स्वातंत्र्य आणि फाळणी १९४७. लक्षात ठेवा: 'कृपलानी छेचाळीस, फाळणी सत्तेचाळीस.'
कृपलानी अध्यक्ष १९४६, स्वातंत्र्य आणि फाळणी १९४७. लक्षात ठेवा: 'कृपलानी छेचाळीस, फाळणी सत्तेचाळीस.'
पर्याय १: जवाहरलाल नेहरू हे १९४६–१९४७ मध्ये काँग्रेसचे अध्यक्ष नव्हते; ते १९४७ मध्ये भारताचे पहिले पंतप्रधान झाले. पर्याय २: डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी १९३४, १९३९ आणि १९४७ मध्ये काँग्रेसच्या अध्यक्षपदाची जबाबदारी सांभाळली होती; परंतु फाळणीच्या वेळी ते अध्यक्ष नव्हते. पर्याय ४: वल्लभभाई पटेल यांनी १९३१ मध्ये कराची अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवले; १९४७ मध्ये ते काँग्रेसचे अध्यक्ष नव्हते. त्यामुळे पर्याय ३ योग्य आहे.
पर्याय १: जवाहरलाल नेहरू हे १९४६–१९४७ मध्ये काँग्रेसचे अध्यक्ष नव्हते; ते १९४७ मध्ये भारताचे पहिले पंतप्रधान झाले. पर्याय २: डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी १९३४, १९३९ आणि १९४७ मध्ये काँग्रेसच्या अध्यक्षपदाची जबाबदारी सांभाळली होती; परंतु फाळणीच्या वेळी ते अध्यक्ष नव्हते. पर्याय ४: वल्लभभाई पटेल यांनी १९३१ मध्ये कराची अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवले; १९४७ मध्ये ते काँग्रेसचे अध्यक्ष नव्हते. त्यामुळे पर्याय ३ योग्य आहे.
