geography
Indian Economic and Human Geography
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
पीक लागवड आणि पशुधन संगोपन दोन्हीचा समावेश असलेल्या शेती पद्धतीला काय म्हणतात?
The farming system that involves both crop cultivation and livestock raising is known as:
पर्याय (Options):
A
अचूक उत्तर (Official Answer)
मिश्र शेती
B
टरेस (पायऱ्यांची) शेती
C
वृक्षारोपण शेती
D
निर्वाह शेती
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (1)
योग्य उत्तर मिश्र शेती हे आहे.
मुख्य मुद्दे
• मिश्र शेती म्हणजे एकाच वेळी पिकांची लागवड आणि पशुधन संगोपन या दोन्ही गोष्टींचा सराव करणारी शेती पद्धती होय.
• शेतीचा हा दृष्टिकोन कृषी क्रियाकलापांचे विविधीकरण सुनिश्चित करतो, ज्यामुळे शेतकऱ्यांसाठी उत्पन्नाचे अनेक स्रोत उपलब्ध होतात.
• यामुळे शेती संसाधनांचा प्रभावी वापर करण्यास मदत होते, कारण पशुधनाचे अवशेष पिकांसाठी खत म्हणून वापरले जाऊ शकतात आणि पिकांचे अवशेष पशुधनासाठी चारा म्हणून वापरले जाऊ शकतात.
• मिश्र शेती करणाऱ्या शेतकऱ्यांना धोका कमी होण्याचा फायदा होतो, कारण एका क्रियाकलापातील नुकसान (उदा. पीक नुकसान) दुसऱ्या क्रियाकलापातील नफ्यामुळे (उदा. पशुधन) भरून काढता येते.
• ही प्रणाली अशा प्रदेशांमध्ये सर्वाधिक प्रचलित आहे जिथे शेती आणि पशुधन दोन्ही स्थानिक अर्थव्यवस्थेचा अविभाज्य भाग आहेत.
• ती शाश्वत शेतीला हातभार लावते, कारण ती जमिनीची सुपीकता वाढवते, रासायनिक खतांवरील अवलंबित्व कमी करते आणि जैवविविधतेला प्रोत्साहन देते.
• मिश्र शेतीत पाळल्या जाणाऱ्या पशुधनांच्या उदाहरणांमध्ये गुरे, मेंढ्या, बकऱ्या, कुक्कुटपालन आणि डुकरे यांचा समावेश होतो, तर पिकांमध्ये धान्य, भाज्या आणि फळे ते नगदी पिके यांचा समावेश असू शकतो.
• भारत, युनायटेड स्टेट्स आणि युरोपीय राष्ट्रांमध्ये जिथे विविध कृषी पद्धती आहेत तिथे मिश्र शेती प्रचलित आहे.
अतिरिक्त माहिती
• टरेस (पायऱ्यांची) शेती
• टरेस शेती ही डोंगराळ किंवा पर्वतीय प्रदेशांमध्ये सराव केलेली लागवड पद्धत आहे, जिथे जमिनीला पायऱ्यांसारख्या संरचनेत कोरले जाते.
• हे तंत्र जमिनीची धूप रोखण्यास, पाणी वाचवण्यास आणि उतारांना शेतीसाठी योग्य बनविण्यात मदत करते.
• हिमालयात, अँडीज आणि आग्नेय आशियासारख्या प्रदेशांमध्ये याचा सामान्यतः सराव केला जातो.
• भात, मका आणि चहा यांसारखी पिके या पद्धतीचा वापर करून अनेकदा पिकवली जातात.
• वृक्षारोपण शेती
• वृक्षारोपण शेतीमध्ये व्यावसायिक उद्देशांसाठी मोठ्या क्षेत्रावर एकाच पिकाची लागवड करणे समाविष्ट असते.
• सामान्य पिकांमध्ये चहा, कॉफी, रबर, ऊस आणि कापूस यांचा समावेश होतो.
• या प्रकारची शेती उष्णकटिबंधीय आणि उपोष्णकटिबंधीय प्रदेशांमध्ये, जसे की भारत, श्रीलंका आणि मलेशियामध्ये, प्रमुख आहे.
• हे श्रम-केंद्रित पद्धतींवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असते आणि अनेकदा निर्यात-केंद्रित उत्पादनाशी संबंधित असते.
• निर्वाह शेती
• निर्वाह शेतीची ओळख शेतकऱ्यांद्वारे प्रामुख्याने त्यांच्या कुटुंबाच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी पिके पिकवणे आणि पशुधन पाळणे, व्यावसायिक विक्रीसाठी नव्हे, अशी केली जाते.
• हा सराव विकसनशील देशांमध्ये सामान्य आहे, जिथे लहान जमिनीचे तुकडे मिश्र पिकांसाठी वापरले जातात.
• बाजरी, मका आणि भाज्या यांसारखी पिके सामान्यतः निर्वाह शेतीमध्ये पिकवली जातात.
• ते अन्नसुरक्षा सुनिश्चित करते परंतु आर्थिक वाढीसाठी अनेकदा अतिरिक्त उत्पादन नसते.