geography
Indian Economic and Human Geography
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
भारतामध्ये उप-सिंचन विशेषतः या क्षेत्रांसाठी योग्य आहे:
Sub-irrigation in India is particularly suitable for areas with:
पर्याय (Options):
A
वाळूमिश्रित मृदा
B
मृदेची कमी सुपीकता
C
कमी भूजल पातळी
D
अचूक उत्तर (Official Answer)
उच्च भूजल पातळी
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (4)
योग्य उत्तर उच्च भूजल पातळी आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• उप-सिंचन ही सिंचनाची एक पद्धत आहे, जेथे भूजल पातळी वाढवून थेट मूळ क्षेत्रात पाणी पुरवले जाते.
• हे तंत्र उच्च भूजल पातळी असलेल्या क्षेत्रांमध्ये विशेषतः फायदेशीर आहे, कारण यामुळे वनस्पतींना केशिका क्रियेद्वारे नैसर्गिकरित्या पाणी मिळते.
• हे पाण्याचे बाष्पीभवन आणि अपवाह कमी करते, ज्यामुळे ते अधिक कार्यक्षम आणि पर्यावरणास अनुकूल होते.
• उच्च भूजल पातळी असलेले प्रदेश उप-सिंचनासाठी आदर्श आहेत, कारण पाणी पृष्ठभागाच्या अगदी खाली सहज उपलब्ध असते.
• या पद्धतीमुळे जटिल सिंचनाच्या पायाभूत सुविधांची आवश्यकता कमी होते आणि सातत्यपूर्ण आर्द्रता पातळीसह वाढणाऱ्या पिकांसाठी ते अनुकूल आहे.
• भारतात सिंधु-गंगा मैदानी प्रदेश यांसारख्या अनेक प्रदेशांमध्ये उच्च भूजल पातळी आहे, जेथे उप-सिंचनाचा प्रभावीपणे सराव केला जाऊ शकतो.
पूरक माहिती:
• वाळूमिश्रित मृदा
• वाळूमिश्रित मृदा मोठ्या कणांनी युक्त असते आणि तिची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता कमी असते.
• वाळूमिश्रित मृदेत उप-सिंचन प्रभावी नसते, कारण तिच्या उच्च पारगम्यतेमुळे पाणी मूळ क्षेत्राजवळ धरून ठेवले जाऊ शकत नाही.
• वाळूमिश्रित मृदेतील पिकांसाठी इष्टतम वाढीसाठी सहसा पृष्ठभाग किंवा तुषार सिंचन प्रणालीची आवश्यकता असते.
• मृदेची कमी सुपीकता
• मृदेची कमी सुपीकता म्हणजे वनस्पतींच्या वाढीसाठी आवश्यक पोषक तत्वांची कमतरता होय.
• ही स्थिती भूजल पातळीशी आणि उप-सिंचनाशी संबंधित नाही; यासाठी खतांचा वापर किंवा सेंद्रिय पदार्थ मिसळणे यांसारख्या मृदा सुधारणा तंत्रांची आवश्यकता असते.
• कमी भूजल पातळी
• कमी भूजल पातळी असलेले प्रदेश उप-सिंचनासाठी अयोग्य आहेत, कारण पाणी पृष्ठभागाजवळ सहज उपलब्ध नसते.
• अशा प्रदेशांमध्ये अनेकदा ठिबक सिंचन किंवा कालवा सिंचन यांसारख्या पर्यायी सिंचन पद्धतींची आवश्यकता असते.