सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (2)
योग्य उत्तर पर्याय 2 हे आहे:
संकल्पना:
• भिंग: प्रकाशाचे अपवर्तन करून त्याच्या समोर ठेवलेल्या कोणत्याही वस्तूची प्रतिमा तयार करण्यासाठी ज्या पारदर्शक वक्र पृष्ठभागाचा वापर केला जातो त्याला भिंग म्हणतात.
• अंतर्वक्र भिंग: हे एक अपसारी भिंग आहे जे प्रकाशाच्या समांतर किरणाला अपसृत करते.
• हे सर्व दिशानिर्देशांमधून प्रकाश गोळा करू शकते आणि समांतर शलाका म्हणून प्रक्षेपित करू शकते.
• त्यात अभिसृत वाटणाऱ्या प्रकाशाच्या अपसारी किरणांवरून आभासी नाभि असते.
• अंतर्वक्र भिंगाने तयार केलेली प्रतिमा आभासी, सुलटी आणि लहान असते.
नाभीय अंतर, प्रतिमा आणि भिंगापासून वस्तूचे अंतर यांच्यातील संबंध देणारे भिंग समीकरण आहे,
\({1 \over f} = {{1 \over v }-{1 \over u}}\)
जेथे f हे नाभीय अंतर आहे, u हे भिंगापासून वस्तूचे अंतर आहे आणि v हे भिंगामधील प्रतिमेचे अंतर आहे.
गणना:
• अंतर्वक्र भिंगाचे नाभीय अंतर नकारात्मक घेतले जाते (आपाती किरणांच्या विरुद्ध मोजली जाते).
दिलेल्याप्रमाणे:
नाभीय अंतर f = -15 सेमी
u वस्तूचे अंतर = - 30 सेमी
\({1 \over v} = {{1 \over f }+{1 \over u}}\)
भिंग समीकरणामध्ये ही मूल्ये टाकून आपल्याला मिळते,
\({1 \over v} = {-{1 \over 15}-{1 \over 30}}\)
\({1 \over v}={-2-1 \over 30}\)
\({1 \over v}={-3 \over 30}\)
\(v=-10cm\)
म्हणून भिंगापासून वस्तूचे अंतर 10 सेमी आहे आणि नकारात्मक चिन्ह आभासी प्रतिमा दर्शवते. त्यामुळे पर्याय 2 योग्य आहे.
EXTRA POINTS:
अंतर्वक्र भिंगासाठी वस्तू आणि प्रतिमेची स्थिती:
+-------------------------------------------------+----------------------------------------+----------------------------+------------------+
| वस्तूची स्थिती | वस्तूची स्थिती | प्रतिमेचा सापेक्ष आकार | प्रतिमेचे स्वरूप |
+-------------------------------------------------+----------------------------------------+----------------------------+------------------+
| 1. अनंतावर | नाभि F 1 वर | अत्यंत लहान, बिंदू-आकाराची | आभासी आणि सुलटी |
| 2. भिंगाच्या अनंत आणि प्रकाशीय केंद्र O दरम्यान | नाभि F 1 आणि प्रकाशीय केंद्र O दरम्यान | आभासी | आभासी आणि सुलटी |
+-------------------------------------------------+----------------------------------------+----------------------------+------------------+
Option 2 is the correct answer:
CONCEPT:
• Lens: The transparent curved surface which is used to refract the light and make an image of any object placed in front of it is called a lens.
• Concave lens: It is a diverging lens that diverges the parallel beam of light.
• It can also gather light from all directions and project it as a parallel beam.
• It has a virtual focus from the diverging rays of light that seem to converge.
• The image formed by a concave lens is virtual, erect, and diminished.
The lens equation which gives the relation between focal length, the distance of image and object from the lens is
\({1 \over f} = {{1 \over v }-{1 \over u}}\)
where f is the focal length, u is the distance of the object from the lens and v is that of the image from the lens.
CALCULATION:
• The focal length of a concave lens is taken negative (is measured opposite to the incident rays).
Given that:
focal length f = -15 cm
Distance of object u = - 30 cm
\({1 \over v} = {{1 \over f }+{1 \over u}}\)
substituting these values in the lens equation we get,
\({1 \over v} = {-{1 \over 15}-{1 \over 30}}\)
\({1 \over v}={-2-1 \over 30}\)
\({1 \over v}={-3 \over 30}\)
\(v=-10cm\)
Hence distance of the object from the lens is 10 cm and the negative sign signifies a virtual image. So option 2 is correct.
EXTRA POINTS:
Positions of the object and image for the concave lens:
+------------------------------------------------------+----------------------------------------+--------------------------------+---------------------+
| Position of the object | Position of the image | The relative size of the image | Nature of the image |
+------------------------------------------------------+----------------------------------------+--------------------------------+---------------------+
| 1. At infinity | At focus F 1 | Highly diminished, point-sized | Virtual and erect |
| 2. Between infinity and optical centre O of the lens | Between focus F 1 and optical centre O | Diminished | Virtual and erect |
+------------------------------------------------------+----------------------------------------+--------------------------------+---------------------+
परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 3 ('-15 सेमी') आणि पर्याय 2 ('-10 सेमी') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 3 ('-15 cm') with Option 2 ('-10 cm'). Distinguish the exact context before marking.
वैज्ञानिक क्लृप्ती: मूलभूत नियम व कार्य — '-10 सेमी'. Light, Optics & Optical Instrumentsचा थेट संबंध '-10 सेमी' या वैज्ञानिक नियमाशी आहे.
Science Booster: Core Principle — '-10 cm'. Connect Light, Optics & Optical Instruments directly to '-10 cm'.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 1 ('-20 सेमी'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर '-10 सेमी' हे ठरते.
• पर्याय 3 ('-15 सेमी'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर '-10 सेमी' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('-18 सेमी'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर '-10 सेमी' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 2 ('-10 सेमी') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 1 ('-20 cm'): Incorrect. As per official verified records, '-10 cm' is the valid fact.
• Option 3 ('-15 cm'): Incorrect. As per official verified records, '-10 cm' is the valid fact.
• Option 4 ('-18 cm'): Incorrect. As per official verified records, '-10 cm' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 2 ('-10 cm').