MPSC Test Logo mpsctest.in
General Science Mechanics, Motion, Force & Gravitation FMT-01
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:

खालीलपैकी कोणते क्रिया आणि प्रतिक्रिया (action and reaction) शक्तीचे उदाहरण नाही?

Which of the following is NOT an example of action and reaction forces?

पर्याय (Options):
A

पाय जमिनीला मागे ढकलतो आणि जमीन पायाला पुढे ढकलते

B

जेव्हा बस अचानक थांबते, तेव्हा लोक पुढे पडतात

अचूक उत्तर (Official Answer)
C

जलतरणपटू आपल्या हातांनी पाण्याला मागे ढकलतो

D

गॅस खाली टाकल्यामुळे रॉकेट वरच्या दिशेने जाते

सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation): अचूक उत्तर: पर्याय (2)
या प्रश्नाचे योग्य उत्तर आहे जेव्हा बस अचानक थांबते, तेव्हा लोक पुढे पडतात. महत्वाचे मुद्दे • क्रिया आणि प्रतिक्रिया शक्ती न्यूटनच्या गतीविषयक तिसऱ्या नियमाने (Newton's Third Law of Motion) स्पष्ट केल्या जातात, जो नियम सांगतो: "प्रत्येक क्रियेला, समान आणि विरुद्ध प्रतिक्रिया असते." • जेव्हा पाय जमिनीला मागे ढकलतो, तेव्हा जमीन पायाला पुढे ढकलते. हे क्रिया आणि प्रतिक्रिया शक्तीचे उत्तम उदाहरण आहे. हे विधान बरोबर आहे. • जेव्हा जलतरणपटू पाण्याला मागे ढकलतो, तेव्हा पाणी समान आणि विरुद्ध दिशेने जलतरणपटूला पुढे ढकलते. हे विधान बरोबर आहे. • रॉकेट वरच्या दिशेने जाते, कारण त्यातून बाहेर पडणारे गॅस खाली दिशेने दाब देतात, ज्यामुळे रॉकेटला वरच्या दिशेने शक्ती मिळते. हे विधान बरोबर आहे. • परंतु, जेव्हा बस अचानक थांबते आणि लोक पुढे पडतात, तेव्हा ते जडत्वामुळे (inertia) होते, जे न्यूटनच्या गतीविषयक पहिल्या नियमाने स्पष्ट केले आहे. हे क्रिया आणि प्रतिक्रिया शक्तीचे उदाहरण नाही. हे विधान चूक आहे. अतिरिक्त माहिती • न्यूटनचा गतीविषयक तिसरा नियम: • सांगतो की शक्ती नेहमी जोड्यांमध्ये (pairs) येतात: क्रिया शक्ती आणि प्रतिक्रिया शक्ती. • या शक्ती परिमाणात (magnitude) समान असतात पण त्यांची दिशा विरुद्ध असते. • उदाहरण: चालणे (पाय-जमीन क्रिया), जलतरण आणि रॉकेटचे प्रोपल्शन. • न्यूटनचा गतीविषयक पहिला नियम (जडत्वाचा नियम): • सांगतो की कोणतीही वस्तू तिच्या विराम अवस्थेत किंवा एकसमान गतीमध्ये त्याच स्थितीत राहील, जोपर्यंत त्यावर बाह्य शक्ती कार्य करत नाही. • जेव्हा बस अचानक थांबते, तेव्हा प्रवासी त्यांच्या जडत्वामुळे पुढे सरळ रेषेत जात राहतात. • ही घटना क्रिया आणि प्रतिक्रिया शक्तीशी संबंधित नाही. • क्रिया आणि प्रतिक्रिया शक्तीची मुख्य वैशिष्ट्ये: • त्या दोन वेगवेगळ्या वस्तूंवर कार्य करतात. • त्या एकमेकांना कधीही रद्द करत नाहीत कारण त्या वेगवेगळ्या वस्तूंवर कार्य करतात. • उदाहरण: बंदूक चालवल्यावर मागे सरकते, किंवा मासा पाण्याला मागे ढकलून पुढे सरकतो. • न्यूटनच्या तिसऱ्या नियमाचे उपयोग: • रॉकेट विज्ञान: वायू खाली टाकल्याने रॉकेटला वरच्या दिशेने गती मिळते. • प्रोपेलर आणि जेट: हवा किंवा पाणी एका दिशेने ढकलले जाते आणि विरुद्ध दिशेने जोर (thrust) निर्माण होतो. • चालणे: जेव्हा तुम्ही जमिनीला मागे ढकलतो, तेव्हा ती तुम्हाला पुढे ढकलते. महत्वाचे मुद्दे • न्यूटनच्या नियमांचा आढावा: • पहिला नियम: जडत्व (Inertia) स्पष्ट करते की बस अचानक थांबल्यावर प्रवासी पुढे का झुकतात. • दुसरा नियम: बल, वस्तुमान आणि त्वरण (F = ma) यांच्यातील संबंध दर्शवितो. • तिसरा नियम: क्रिया-प्रतिक्रिया शक्तीच्या जोड्या स्पष्ट करतो. • शक्तींमधील फरक: • क्रिया-प्रतिक्रिया शक्ती: एकाच वेळी कार्य करतात आणि समान व विरुद्ध असतात. • जडत्व-आधारित शक्ती: वस्तूच्या गतीची स्थिती टिकवून ठेवण्याच्या प्रवृत्तीमुळे निर्माण होतात. • जडत्वाची व्यावहारिक उदाहरणे: • जेव्हा वाहन अचानक थांबते तेव्हा प्रवासी पुढे झटकतात. • टेबलावर ठेवलेले पुस्तक जोपर्यंत ढकलले किंवा ओढले जात नाही तोपर्यंत स्थिर राहते. • हलत्या कंटेनरला अचानक थांबवल्यावर पाणी पुढे सांडते.
परीक्षेतील संभाव्य चूक / Exam Trap:

परीक्षेतील संभाव्य चूक: प्रश्नात 'नाही / अयोग्य' असा नकारात्मक शब्द विचारला आहे. अनेक विद्यार्थी घाईत सकारात्मक विधान समजून चुकीचा पर्याय निवडतात. येथे 'जेव्हा बस अचानक थांबते, तेव्हा लोक पुढे पडतात' हे अचूक उत्तर आहे.

स्मृती क्लृप्ती / Memory Booster & Mnemonic:

वैज्ञानिक क्लृप्ती: मूलभूत नियम व कार्य — 'जेव्हा बस अचानक थांबते, तेव्हा लोक पुढे पडतात'. Mechanics, Motion, Force & Gravitationचा थेट संबंध 'जेव्हा बस अचानक थांबते, तेव्हा लोक पुढे पडतात' या वैज्ञानिक नियमाशी आहे.

पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:

🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 1 ('पाय जमिनीला मागे ढकलतो आणि जमीन पायाला पुढे ढकलते'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'जेव्हा बस अचानक थांबते, तेव्हा लोक पुढे पडतात' हे ठरते. • पर्याय 3 ('जलतरणपटू आपल्या हातांनी पाण्याला मागे ढकलतो'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'जेव्हा बस अचानक थांबते, तेव्हा लोक पुढे पडतात' हे ठरते. • पर्याय 4 ('गॅस खाली टाकल्यामुळे रॉकेट वरच्या दिशेने जाते'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'जेव्हा बस अचानक थांबते, तेव्हा लोक पुढे पडतात' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 2 ('जेव्हा बस अचानक थांबते, तेव्हा लोक पुढे पडतात') निश्चित होते.

मोफत ऑनलाइन चाचणी उपलब्ध

MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा गट-ब — १००-प्रश्न संपूर्ण सराव मॉक टेस्ट 02

हा प्रश्न आणि यासारखे सर्व संभाव्य प्रश्न प्रत्यक्ष परीक्षेसारख्या वेळेत सोडवून तुमची अचूकता तपासा.

ही टेस्ट आता सोडवा

संबंधित महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Related Practice Questions):