MPSC Test Logo mpsctest.in
General Science Light, Optics & Optical Instruments FMT-01
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:

जेव्हा वस्तू अंतर्वक्र आरशाच्या मुख्य नाभी आणि ध्रुव यांच्या दरम्यान ठेवली जाते, तेव्हा तयार होणाऱ्या प्रतिमेच्या स्वरूपाबद्दल खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे?

Which of the following statements is correct about the nature of the image formed by a concave mirror when the object is placed between the principal focus and the pole?

पर्याय (Options):
A

वास्तव, उलट, अत्यंत लहान (बिंदू प्रतिमा)

B

वास्तव, उलट, लहान

C

आभासी, सुलट, विशाल

अचूक उत्तर (Official Answer)
D

वास्तव, उलट, समान आकाराची

सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation): अचूक उत्तर: पर्याय (3)
योग्य उत्तर आभासी, सुलट, विशाल आहे. स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे: • जेव्हा एखादी वस्तू अंतर्वक्र आरशाच्या मुख्य नाभी (F) आणि ध्रुव (P) यांच्या दरम्यान ठेवली जाते, तेव्हा तयार होणारी प्रतिमा आभासी, सुलट आणि विशाल असते. हे अंतर्वक्र आरशांचे एक वैशिष्ट्यपूर्ण गुणधर्म आहे. • आभासी प्रतिमा आरशाच्या मागे तयार होते, कारण परावर्तित किरण अपसारी होताना दिसतात परंतु प्रत्यक्षात मागे वाढवल्यावर एकत्र येतात. • अशा प्रकारची प्रतिमा निर्मिती घडते कारण वस्तू अशा भागात असते जिथे परावर्तित किरण वास्तव बाजूला एकत्र येऊ शकत नाहीत, ज्यामुळे आभासी निर्मिती होते. • जेव्हा वस्तू आरशाच्या ध्रुवाच्या जवळ जाते तेव्हा विशालन (Magnification) होते, ज्यामुळे प्रतिमा वस्तू पेक्षा मोठी होते. • या घटनेचा उपयोग दाढी करण्याचे आरसे किंवा मेकअपचे आरसे यांसारख्या उपकरणांमध्ये केला जातो, ज्यांना मोठ्या आणि सुलट प्रतिमांची आवश्यकता असते. पूरक माहिती: • अंतर्वक्र आरसा: • अंतर्वक्र आरसा हा एक गोलीय आरसा आहे ज्याचा परावर्तक पृष्ठभाग आतल्या बाजूला वक्र असतो, जो गोलाच्या आतील भागासारखा दिसतो. • मुख्य नाभी आणि वक्रता केंद्र यांच्या संदर्भात वस्तूच्या स्थानानुसार तो वास्तव आणि आभासी दोन्ही प्रतिमा तयार करू शकतो. • प्रकाश केंद्रित करण्याच्या त्यांच्या क्षमतेमुळे अंतर्वक्र आरसे सामान्यतः दुर्बिणी, हेडलाइट्स आणि दाढी करण्याच्या आरशांमध्ये वापरले जातात. • अंतर्वक्र आरशाद्वारे प्रतिमा निर्मिती: • जेव्हा वस्तू वक्रता केंद्राच्या पलीकडे ठेवली जाते, तेव्हा प्रतिमा वास्तव, उलट आणि लहान असते. • जेव्हा वस्तू वक्रता केंद्रावर असते, तेव्हा प्रतिमा वास्तव, उलट आणि समान आकाराची असते. • जेव्हा वस्तू वक्रता केंद्र आणि नाभी यांच्या दरम्यान असते, तेव्हा प्रतिमा वास्तव, उलट आणि विशाल असते. • जेव्हा वस्तू नाभीवर असते, तेव्हा परावर्तित किरण समांतर होतात आणि प्रतिमा अनंत अंतरावर तयार होते. • जेव्हा वस्तू नाभी आणि ध्रुव यांच्या दरम्यान ठेवली जाते, तेव्हा प्रतिमा आभासी, सुलट आणि विशाल असते. • अंतर्वक्र आरशांचे उपयोग: • दाढी करण्याचे आरसे: विशाल आणि सुलट प्रतिमा प्रदान करतात. • परावर्तक दुर्बिणी: दूरच्या खगोलीय वस्तूंमधून प्रकाश गोळा करण्यासाठी आणि केंद्रित करण्यासाठी वापरले जातात. • हेडलाइट्स: प्रकाशाचे समांतर किरण तयार करण्यासाठी वापरले जातात. • सौर संकलक: उष्णता ऊर्जा निर्माण करण्यासाठी सूर्यप्रकाश केंद्रित करतात. • परावर्तनाचे नियम: • आपतन कोन हा परावर्तन कोनाइतका असतो. • परावर्तित किरण, आपाती किरण आणि आपतन बिंदूपाशी असलेला स्तंभिका एकाच प्रतलात असतात. • आरशांमधील प्रतिमा निर्मिती समजून घेण्यासाठी हे नियम मूलभूत आहेत. महत्त्वाची टीप: • अंतर्वक्र आरशाद्वारे तयार होणाऱ्या प्रतिमेचे स्वरूप आरशाच्या संदर्भात वस्तूच्या स्थानावर अवलंबून असते. • आभासी प्रतिमा नेहमी आरशाच्या मागे तयार होतात आणि सुलट असतात, तर वास्तव प्रतिमा आरशाच्या समोर तयार होतात आणि उलट असतात. • प्रतिमेचे विशालन (Magnification) सूत्राचा वापर करून मोजले जाऊ शकते: M = -v/u, जिथे v हे प्रतिमेचे अंतर आहे आणि u हे वस्तूचे अंतर आहे. • विशाल प्रतिमा तयार करण्याच्या त्यांच्या क्षमतेमुळे अंतर्वक्र आरसे बहुमुखी आहेत आणि प्रकाशीय उपकरणांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर वापरले जातात.
परीक्षेतील संभाव्य चूक / Exam Trap:

परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 4 ('वास्तव, उलट, समान आकाराची') आणि पर्याय 3 ('आभासी, सुलट, विशाल') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

स्मृती क्लृप्ती / Memory Booster & Mnemonic:

वैज्ञानिक क्लृप्ती: मूलभूत नियम व कार्य — 'आभासी, सुलट, विशाल'. Light, Optics & Optical Instrumentsचा थेट संबंध 'आभासी, सुलट, विशाल' या वैज्ञानिक नियमाशी आहे.

पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:

🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 1 ('वास्तव, उलट, अत्यंत लहान (बिंदू प्रतिमा)'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'आभासी, सुलट, विशाल' हे ठरते. • पर्याय 2 ('वास्तव, उलट, लहान'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'आभासी, सुलट, विशाल' हे ठरते. • पर्याय 4 ('वास्तव, उलट, समान आकाराची'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'आभासी, सुलट, विशाल' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 3 ('आभासी, सुलट, विशाल') निश्चित होते.

मोफत ऑनलाइन चाचणी उपलब्ध

MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा गट-ब — १००-प्रश्न संपूर्ण सराव मॉक टेस्ट 01

हा प्रश्न आणि यासारखे सर्व संभाव्य प्रश्न प्रत्यक्ष परीक्षेसारख्या वेळेत सोडवून तुमची अचूकता तपासा.

ही टेस्ट आता सोडवा

संबंधित महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Related Practice Questions):