Geography
Environment
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
भारताच्या अत्यावश्यक खनिजांबद्दलच्या दृष्टिकोनासंदर्भात आणि त्यांच्या सामरिक महत्त्वासंदर्भात पुढील विधानांचा विचार करा: 1. लिथियम, कोबाल्ट आणि निकेलसाठी भारत 100% आयातीवर अवलंबून आहे, परंतु दुर्मिळ मृदा मूलद्रव्ये आणि ग्रॅफाइटचे देशांतर्गत लक्षणीय साठे आहेत. 2. राष्ट्रीय अत्यावश्यक खनिज अभियानाचा (NCMM) उद्देश भू-राजकीय धोके टाळण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय भागीदारी मर्यादित करून, मुख्यतः केवळ सरकारी-नियंत्रित उत्खननाद्वारे खनिज मूल्य साखळी सुरक्षित करणे आहे. 3. अत्यावश्यक खनिजांमध्ये आत्मनिर्भरता मिळवण्यासाठी भारताच्या धोरणामध्ये पुनर्वापर आणि मागणी-बाजूचे व्यवस्थापन अविभाज्य आहेत. 4. चीन जागतिक अत्यावश्यक खनिज पुरवठा साखळीमध्ये संसाधन उत्खनन आणि प्रगत प्रक्रिया क्षमता दोन्ही नियंत्रित करून आपले वर्चस्व राखतो. वरीलपैकी कोणती विधाने योग्य आहेत?
Consider the following statements regarding India’s approach to critical minerals and their strategic importance: 1. India is 100% import dependent on lithium, cobalt, and nickel, but has significant domestic reserves of rare earth elements and graphite. 2. The National Critical Minerals Mission (NCMM) aims to secure mineral value chains mainly through exclusive state-run extraction, limiting international partnerships to avoid geopolitical risks. 3. Recycling and demand-side management are integral to India’s strategy for achieving critical mineral self-sufficiency. 4. China maintains a dominant position in global critical mineral supply chains by controlling both resource extraction and advanced processing capacities. Which of the statements given above is/are correct?
पर्याय (Options):
A
केवळ 1, 2, आणि 3
B
अचूक उत्तर (Official Answer)
केवळ 1, 3, आणि 4
C
केवळ 2 आणि 3
D
1, 2, 3, आणि 4
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (2)
योग्य उत्तर पर्याय 2 आहे.
In News
• जागतिक पुरवठा साखळीतील अनिश्चितता, वाढती स्वच्छ ऊर्जा मागणी आणि देशाच्या तंत्रज्ञानाच्या महत्त्वाकांक्षेमुळे भारताचे अत्यावश्यक खनिजांवरील अवलंबित्व अधोरेखित झाले आहे. राष्ट्रीय अत्यावश्यक खनिज अभियानाच्या उद्घाटनासह अलीकडील सरकारी धोरणे, आत्मनिर्भरता, पुनर्वापर आणि जागतिक भागीदारी यांच्यातील समतोल साधून संसाधनांच्या सुरक्षेवर भर देतात.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• लिथियम, कोबाल्ट आणि निकेलसाठी भारत पूर्णपणे आयातीवर अवलंबून आहे, तरीही त्यात दुर्मिळ मृदा मूलद्रव्ये आणि ग्रॅफाइटचे लक्षणीय देशांतर्गत साठे आहेत. म्हणून, विधान 1 योग्य आहे.
• राष्ट्रीय अत्यावश्यक खनिज अभियान, देशांतर्गत उत्पादन आणि प्रक्रियेला चालना देण्यासाठी असले तरी, संबंधित धोरण - त्यांना प्रतिबंधित करण्याऐवजी खनिज संसाधने, तंत्रज्ञान आणि प्रगत प्रक्रियेमध्ये प्रवेश सुरक्षित करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय भागीदारी, संयुक्त उपक्रम आणि परकीय गुंतवणुकीस सक्रियपणे प्रोत्साहन देते. म्हणून, विधान 2 अयोग्य आहे.
• पुनर्वापर आणि मागणी-बाजूचे व्यवस्थापन हे आत्मनिर्भरता सुधारण्यासाठी आणि अत्यावश्यक खनिजांसाठी आयात अवलंबित्व कमी करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण, शाश्वत उपाय म्हणून अधोरेखित केले गेले आहेत. म्हणून, विधान 3 योग्य आहे.
• जागतिक स्तरावर कच्च्या मालाच्या उत्खननावर आणि त्यांच्या प्रगत प्रक्रियेवर नियंत्रण असल्यामुळे अत्यावश्यक खनिज पुरवठा साखळीवर चीनचे वर्चस्व मोठ्या प्रमाणात आहे. म्हणून, विधान 4 योग्य आहे.
पूरक माहिती:
• भारताची अत्यावश्यक खनिजांची यादी ऊर्जा संक्रमण, प्रगत उत्पादन आणि राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी धोरणात्मक आहे.
• NCMM चा उद्देश देशांतर्गत क्षमता विकसित करून, जागतिक युती निर्माण करून आणि पुनर्वापर व खनिज शुद्धीकरणासाठी नाविन्यपूर्ण तंत्रज्ञानाला प्रोत्साहन देऊन अपारदर्शक आणि उच्च-धोकादायक जागतिक पुरवठा साखळीवरील अवलंबित्व कमी करणे आहे.
• पर्यावरण, सामाजिक आणि प्रशासन (ESG) चिंता अत्यावश्यक खनिज गुंतवणूक आणि धोरणाला अधिकाधिक आकार देत आहेत.
• मूल्यवृद्धी, देशांतर्गत प्रक्रिया आणि निर्यात-भिमुख उत्पादन क्षेत्रांसाठी भारताचा दबाव आर्थिक लवचिकता आणि तांत्रिक प्रगतीला चालना देण्यावर आधारित आहे.