Geography
Soils
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
खालीलपैकी कोणत्या मृदेचा रंग पर्यावरणाच्या दाबामुळे नव्हे, तर लोहाच्या विसरणामुळे लाल असतो?
Color of which of the following soil is red due to diffusion of iron rather than the pressure of environment?
पर्याय (Options):
A
जांभी मृदा
B
अचूक उत्तर (Official Answer)
तांबडी/लाल मृदा
C
रेगुर मृदा
D
जलोढ मृदा
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (2)
**तांबडी किंवा लाल मृदा (Red Soil)** ही प्राचीन स्फटिकमय आणि रूपांतरित अग्निज खडकांच्या (ग्रॅनाईट, नीस) विदारणाने तयार होते. या खडकांमध्ये असलेल्या **लोहाचे विसरण (Diffusion of Iron / $Fe_2O_3$ - फेरिक ऑक्साइड)** संपूर्ण मृदेमध्ये झाल्यामुळे या मृदेला लाल रंग प्राप्त होतो. हीच मृदा जलयुक्त (Hydrated) स्थितीत पिवळी दिसते.
स्पष्टीकरण आकृती (Solution Visual Diagram):
परीक्षेतील संभाव्य चूक / Exam Trap:
जांभी मृदा (Laterite) आणि तांबडी मृदा (Red soil) दोन्हीमध्ये लोह असते; परंतु **लोहाचे विसरण (Diffusion of iron)** हे तांबड्या मृदेचे वैशिष्ट्य आहे, तर **निक्षालन (Leaching)** हे जांभ्या मृदेचे वैशिष्ट्य आहे.
स्मृती क्लृप्ती / Memory Booster & Mnemonic:
लोह विसरण (Diffusion of Iron) = तांबडी/लाल मृदा; निक्षालन (Leaching) = जांभी मृदा.
पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:
• पर्याय १ (जांभी मृदा): अतिवृष्टीमुळे होणाऱ्या तीव्र निक्षालनाने (Leaching) सिलिका वाहून जाऊन लोह व ॲल्युमिनियमचे संचयन होते; येथे मुख्य प्रक्रिया निक्षालन आहे. • पर्याय २ (तांबडी/लाल मृदा): बरोबर; लोहाच्या विसरणामुळे लाल रंग प्राप्त होतो. • पर्याय ३ (रेगुर मृदा): टिटॅनिफेरस मॅग्नेटाईटमुळे काळा रंग असतो. • पर्याय ४ (जलोढ मृदा): नद्यांच्या गाळाच्या निक्षेपणाने बनते.