योग्य उत्तर कोल बेड मिथेन (Coal Bed Methane) आहे. स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे: • कोल बेड मिथेन (CBM) हा नैसर्गिक वायूचा एक प्रकार आहे जो कोळशाच्या थरांमधून किंवा कोळशाच्या साठ्यातून काढला जातो, जिथे तो अधिशोषण (adsorption) नावाच्या प्रक्रियेद्वारे धरून ठेवला जातो. • हे एक अपारंपरिक ऊर्जा संसाधन म्हणून वर्गीकृत आहे कारण हा वायू वाळूच्या खडकासारख्या पारंपारिक जलाशयाच्या खडकांच्या पोकळीत साठवला जाण्याऐवजी स्वतः खडकात (कोळशात) साठवला जातो. • भारतात मोठ्या प्रमाणात असलेल्या गोंडवाना कोळशाच्या साठ्यांमुळे CBM उत्पादनासाठी लक्षणीय क्षमता आहे, जे प्रामुख्याने देशाच्या पूर्व आणि मध्य भागात आहेत. • पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्रालयांतर्गत असलेले डायरेक्टोरेट जनरल ऑफ हायड्रोकार्बन्स (DGH) भारतातील CBM च्या संशोधन आणि व्यावसायिक उत्पादनाचे नियमन आणि नियंत्रण करते. पूरक माहिती: • भारतातील भौगोलिक वितरण: • झारखंड, पश्चिम बंगाल, छत्तीसगड, मध्य प्रदेश आणि राजस्थान या राज्यांमध्ये महत्त्वपूर्ण CBM ब्लॉक्स ओळखले गेले आहेत. • पश्चिम बंगालमधील राणीगंज कोळसा क्षेत्र आणि झारखंडमधील झरिया कोळसा क्षेत्र ही CBM च्या उपक्रमांसाठी सर्वात प्रमुख क्षेत्रांपैकी आहेत. • रचना आणि निष्कर्ष काढणे (Extraction): • CBM ची रचना प्रामुख्याने मिथेन (CH_(4)) ने बनलेली असते, ज्याची शुद्धता साधारणपणे 90 टक्क्यांपेक्षा जास्त असते, ज्यामुळे ते एक स्वच्छ जळणारे इंधन (clean-burning fuel) बनते. • निष्कर्षणामध्ये कोळशाच्या थरात विहीर खोदणे आणि हायड्रोस्टॅटिक दाब कमी करण्यासाठी फॉर्मेशन वॉटर बाहेर उपसणे समाविष्ट असते, ज्यामुळे वायू मोकळा होतो. • आर्थिक आणि सुरक्षिततेचे फायदे: • CBM चा वापर केल्याने कोळसा खाणकाम सुरू होण्यापूर्वी वायू आधीच बाहेर काढून घेतल्यामुळे भूमिगत कोळसा खाणींमध्ये होणाऱ्या स्फोटांचा धोका कमी होतो. • हे खत कारखाने, वीज निर्मिती आणि वाहतूक क्षेत्रासाठी कंप्रेस्ड नॅचरल गॅस (CNG) म्हणून एक महत्त्वाचा कच्चा माल म्हणून काम करते.