सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (3)
• योग्य पर्याय पर्याय 3 आहे.
• In News
• मॅन्युअल स्कॅव्हेंजिंग आणि धोकादायक स्वच्छता कामाचा मुद्दा संसद आणि नागरी समाज अहवालांमध्ये अधोरेखित करण्यात आला आहे. 2013 च्या कायद्यानंतर आणि 2023 मध्ये नमस्ते (NAMASTE) योजना सुरू होऊनही मृत्यू होतच आहेत, ज्यामुळे सर्वोच्च न्यायालयाने जबाबदारीवर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या निर्देशांसह हस्तक्षेप केला आहे.
📌 सविस्तर स्पष्टीकरण व मुख्य तरतुदी:
• विधान 1: 2013 हाताने मैला उचलणाऱ्या सफाई कामगारांच्या नियुक्तीस प्रतिबंध करतो आणि त्यांच्या पुनर्वसनाचे आदेश देतो, परंतु तो देशभरातील सेप्टिक टँक/गटार साफसफाईचे पूर्ण यांत्रिकीकरण कायदेशीररित्या अनिवार्य करत नाही. म्हणून, विधान 1 अयोग्य आहे.
• विधान 2: नमस्ते (NAMASTE) योजना सामाजिक न्याय व सक्षमीकरण मंत्रालय आणि गृहनिर्माण व शहरी व्यवहार मंत्रालयाद्वारे संयुक्तपणे राबविली जात आहे, केवळ MoSJE द्वारे नाही. म्हणून, विधान 2 अयोग्य आहे.
• विधान 3: कामगारांच्या मृत्यूच्या बाबतीत, सर्वोच्च न्यायालयाने निर्देश दिले आहेत की, मॅन्युअल साफसफाईचे करार रद्द केले पाहिजेत आणि मुख्य मालकांवर आर्थिक दायित्व लादले पाहिजे. म्हणून, विधान 3 योग्य आहे.
• हाताने मैला उचलणाऱ्या सफाई कामगारांच्या नियुक्तीस प्रतिबंध करणे व त्यांचे पुनर्वसन करणे अधिनियम, 2013
• मॅन्युअल स्कॅव्हेंजिंग आणि शुष्क शौचालयाची साफसफाई यावर बंदी घालतो.
• पुनर्वसन, शिक्षण आणि उपजीविका समर्थनावर भर देतो.
• सार्वत्रिक यांत्रिकीकरण अनिवार्य करत नाही.
• नमस्ते योजना (NAMASTE) (2023):
• पूर्ण नाव: यांत्रिकीकृत स्वच्छतेसाठी राष्ट्रीय कृती योजना (National Action for Mechanised Sanitation Ecosystem)
• यांद्वारे संयुक्तपणे राबविण्यात येते: MoSJE आणि MoHUA द्वारे
• यांत्रिकीकरण, सुरक्षितता प्रशिक्षण आणि उपजीविका समर्थनाद्वारे धोकादायक साफसफाई दूर करण्याचे उद्दीष्ट ठेवते.
• सर्वोच्च न्यायालयाचे निर्देश:
• उत्क्रमण करणाऱ्या मॅन्युअल साफसफाईचे करार रद्द केले जातील.
• मुख्य मालकांवर आर्थिक दायित्व येईल.
• कायदेशीर अंमलबजावणी आणि स्थानिक संस्थांच्या जबाबदारीवर भर.
💡 स्मृती क्लृप्ती (Memory Booster / Trick):
• स्मृती क्लृप्ती: ३-घटक सूत्र (घटक + स्थान + परिणाम) — 'केवळ 3'. Science, Technology & Space Missionsमध्ये हा मुख्य कीवर्ड लक्षात ठेवा.
🗺️ मेमरी मॅप / संकल्पना नकाशा (Memory Map):
• संकल्पना नकाशा: Science, Technology & Space Missions ➔ मुख्य घटक / तरतूद ➔ 'केवळ 3' ➔ आयोगाच्या परीक्षा निकषांनुसार थेट परस्परसंबंध.
⚠️ परीक्षेतील संभाव्य चूक (Exam Trap):
• परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 4 ('1, 2 आणि 3') आणि पर्याय 3 ('केवळ 3') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination):
• 🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 1 ('केवळ 1 आणि 3'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'केवळ 3' हे ठरते.
• पर्याय 2 ('केवळ 2 आणि 3'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'केवळ 3' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('1, 2 आणि 3'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'केवळ 3' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 3 ('केवळ 3') निश्चित होते.
• The correct option is Option 3
• In News
• The issue of manual scavenging and hazardous sanitation work has been highlighted in Parliament and civil society reports. Despite the 2013 Act and the launch of the NAMASTE scheme in 2023, deaths continue, prompting the Supreme Court to intervene with accountability-focused directions.
📌 Detailed Analysis & Key Provisions:
• Statement 1: The 2013 Act prohibits the employment of manual scavengers and mandates their rehabilitation, but it does not legally mandate full mechanisation of septic tank/sewer cleaning across India. Hence, Statement 1 is incorrect.
• Statement 2: The NAMASTE scheme is jointly implemented by the Ministry of Social Justice & Empowerment and the Ministry of Housing and Urban Affairs, not by MoSJE alone. Hence, Statement 2 is incorrect.
• Statement 3: The Supreme Court has directed that in cases of worker deaths, manual cleaning contracts should be cancelled and monetary liability imposed on principal employers. Hence, Statement 3 is correct.
📚 Related Exam Facts & Comparative Overview:
• Prohibition of Employment as Manual Scavengers and their Rehabilitation Act, 2013
• Bans manual scavenging and dry latrine cleaning
• Emphasises rehabilitation, education, and livelihood support
• Does not mandate universal mechanisation
• NAMASTE Scheme (2023):
• Full Name: National Action for Mechanised Sanitation Ecosystem
• Jointly implemented by: MoSJE and MoHUA
• Aims to eliminate hazardous cleaning through mechanisation, safety training, and livelihood support
• Supreme Court Directives:
• Offending manual cleaning contracts to be cancelled
• Principal employers to bear monetary liability
• Emphasis on legal enforcement and local body accountability
💡 Memory Booster / Shortcut Trick:
• Key Fact Anchor: Focus on '3 only' as the core identifier for Science, Technology & Space Missions.
🗺️ Memory Map / Concept Flow:
• Concept Flow: Science, Technology & Space Missions ➔ Core Anchor ➔ '3 only' ➔ Commission-Standard Exam Association.
⚠️ Exam Trap:
• Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 4 ('1, 2, and 3') with Option 3 ('3 only'). Distinguish the exact context before marking.
🎯 Option Elimination:
• 🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 1 ('1 and 3 only'): Incorrect. As per official verified records, '3 only' is the valid fact.
• Option 2 ('2 and 3 only'): Incorrect. As per official verified records, '3 only' is the valid fact.
• Option 4 ('1, 2, and 3'): Incorrect. As per official verified records, '3 only' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 3 ('3 only').
परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 4 ('1, 2 आणि 3') आणि पर्याय 3 ('केवळ 3') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 4 ('1, 2, and 3') with Option 3 ('3 only'). Distinguish the exact context before marking.
स्मृती क्लृप्ती: ३-घटक सूत्र (घटक + स्थान + परिणाम) — 'केवळ 3'. Science, Technology & Space Missionsमध्ये हा मुख्य कीवर्ड लक्षात ठेवा.
Key Fact Anchor: Focus on '3 only' as the core identifier for Science, Technology & Space Missions.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 1 ('केवळ 1 आणि 3'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'केवळ 3' हे ठरते.
• पर्याय 2 ('केवळ 2 आणि 3'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'केवळ 3' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('1, 2 आणि 3'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'केवळ 3' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 3 ('केवळ 3') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 1 ('1 and 3 only'): Incorrect. As per official verified records, '3 only' is the valid fact.
• Option 2 ('2 and 3 only'): Incorrect. As per official verified records, '3 only' is the valid fact.
• Option 4 ('1, 2, and 3'): Incorrect. As per official verified records, '3 only' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 3 ('3 only').